Regioni PLJEVLJACI ŽALE ZA PROŠLIM VREMENIMA I NAGLAŠAVAJU DA SE RANIJE MNOGO BOLJE ŽIVJELO Od jakog centra do siromašne opštine ■Teško je u jednom razgovoru ispričati sve pljevaljske priče, objasniti život iz ranijih godina i pomenuti sve znamenite Pljevljake, kaže Darko Radović PLJEVLJA – Ne treba zaboraviti da je do početka devetnaestog vijeka u Pljevljima bio centar Hercegovačkog sandžaka i da je pljevaljska varoš za tursku okupacionu vlast bila jako važan administrativni centar. Tokom devetnaestog vijeka Pljevlja su u čitavoj hercegovačkoj oblasti bila drugi grad po veličini i važnosti, odmah poslije Mostara. Između dva svjetska rata, nekadašnji pljevaljski srez imao je dvanaest opština, od kojih je jedna bila gradska, a ostale seoske. U vrijeme okupacije u toku Drugog svjetskog rata okupator je u formiranim organima tražio predstavnika samo za pljevaljsku, podgoričku i cetinjsku gradsku opštinu, dok ostale opštine nijesu imale predstavnika. Po završetku rata, prema podacima iz 1946. godine, Pljevlja su bila najjači privredni centar u Crnoj Gori, jer je prije rata u njima radila pivara, kao i nekoliko pilana, a u neposrednoj blizini grada kopan je ugalj. Uz to, postajala je i termocentrala, koja je osvjetljavala čitavu varoš. Prema kazivanju mnogih hroničara, Pljevlja su u poslijeratnim godinama važila za bogatu varoš. Zapisano je čak da su se i pojedini tadašnji prvaci iz Komunističke partije Jugoslavije zalagali da Pljevlja pripadnu Srbiji a ne Crnoj Gori jer bi to bilo korisnije. Takav stav pravdan je tezom da bi Srbija tretirala Pljevlja kao siromašnu sredinu i stalno bi ulagala u razvoj ovog kraja, dok bi Crna Gora potraživala od Pljevalja, kao bogate sredine, i time je osiromašila. Da su bili u pravu pokazuje i podatak da je 1948. godine u pljevaljskoj opštini bilo oko 37.000 stanovnika, dok, prema prošlogodišnjem popisu, u opštini Pljevlja trenutno živi 31.000 stanovnika.
O staroj pljevaljskoj varoši danas u gradu na Breznici gotovo niko više ne brine. Mnoga prezimena i ugledne porodice prosto su nestali. O znamenitim ličnostima i ljudima sa kraja devetnaestog vijeka i iz prve polovine prošlog vijeka sve se manje zna. Oni rijetki koji još uvijek čuvaju uspomene na prošla vremena kažu da je stara pljevaljska varoš imala znatno bolji način života.
–Iz priča mojih roditelja i srodnika znam da je život u Pljevljima nekada bio mnogo drugačiji. Bilo je mnogo puta teških vremena ali je čovjek uvijek imao nekoga kome se mogao obratiti za pomoć dok nevolja ne prođe – priča Darko Radović.
On dodaje da se ne zna tačno odakle su Radovići došli u Pljevlja, ali se pominje da su se doselili iz okoline Nevesinja. Ipak postoje i tvrdnje da su Radovići starosjedioci.
– Vrijeme koje je počelo sa mojim djedom Milentijem i babom Sofijom bilo je usko vezano sa brojnim pljevaljskim prvacima, među kojima su i Tanasije Pejatović, prvi direktor tadašnje Srpske gimnazije iz 1901. godine, prvi pripovjedač Stevan Samardžić, po kome današnja gradska biblioteka nosi ime, i njegov brat Vlatko, prvi pilot sa područja Crne Gore. Djeda Milentije i baba Sofija imali su četvoro djece, a živjeli su od čitluka koji su imali u selu Crljenice i od djedove trgovine. Baba Sofija bila je sestra Stevana Samardžića i u srodstvu sa Tanasijem Pejatovićem – priča Radović i napominje da je u tom vremenu, prema kazivanju starijih, veliku ulogu u društvenom životu igralo pjevačko društvo „Bratstvo“, osnovano 1989. godine. Društvo je, pored pjevačke grupe, imalo i dramsku sekciju i imalo je zadatak da okuplja tadašnje pravoslavno stanovništvo u Pljevljima koja su bila pod turskom okupacijom. Pored „Bratstva“, velika je obaveza bila na sveštenstvu, koje je uglabnom dolazilo iz porodica Šiljak, Vukojičić, Lisičić i Nenadić, ali i na brojnim pljevaljskim trgovcima i zanatlijama, koji su novčano pomagali rad na zaštiti kulturno-istorijskog nasleđa.
–U tadašnjim Pljevljima bio starosrpski uticaj je bio izmiješan sa uticajem turskog i austrijskog okupatora. Dokumenta i fotografije govore da je, i pored tih složenih uslova, kulturni život, kao i život u varoši uopšte, bio ispunjen – ističe Radović i podsjeća da je Prva srpska gimnazija počela sa radom još 1901. godine i da je prosvjeta toga vremena bila veoma aktivna u organizovanju kulturnih i svih drugih dešavanja.
Krajem 19. vijeka i u prvoj polovini 20, gradska sredina je počela da se odvaja od seoske, posebno kada je u pitanju bilo oblačenje.
–Pljevlja su bila varoš i život je bio na višem nivou nego na selu. Grad je drugačije izgledao nego danas, a i pojedini djelovi grada su se drugačije nazivali – kaže Radović. On smatra da bi mnoge objekte trebalo zaštiti od propadanja i da bi više pažnje trebalo posvetiti kulturno-istorijskom nasleđu stare pljevaljske varoši.
– Kuća Samardžića trebalo da bude spašena od rušenja a i kuća Tanasija Pejatovića se nalazi u lošem stanju. Isto tako, ništa nije urađeno ni na očuvanju kuće Varnave Rosića, srpskog patrijarha. Jedino je kuća ugledne trgovačke porodice Šećerović sačuvana jer je tamo sada pljevaljski biro-rada.
Prema riječima Siniše–MikiceVukojičića, unuka prote Sava Vukojičića, prvog predsjednika gradske opštine po oslobođenju od Austrougarske okupacije 1918. godine, Pljevlja su ostala bez svoje rijeke, bez stare čaršije, mnogih ugostiteljskih objekata, dobrog druženja, kao i obilježavanja brojnih praznika.
–Prvo smo ostali bez starog imena naše rijeke, koja se zvala Ćotina, a sada Ćehotina. Potom je cijela ta rijeka uništena, a mi Pljevljaci smo ostali bez brojnih kupališta koja su u toku ljeta bila glavna mjesta za okupljanje i provod. Rudnik uglja je izmjestio tok rijeke, a zauzvrat nije sagrađen bazen za ljetnja okupljanja i kupanje. Nekada su na Ćehotini bila mnoga mjesta za kupanje – Crni vir, Zeleni vir, Mijov vir, Ženski, Muški, Seljački vir, Savov jaz i mnogi druga kupališta. Danas u Pljevljima nema ni pozorišta ni bioskopa, što ranije nije bio slučaj; do pedesetih godina prošlog vijeka u Pljevljima je postojalo pozorište, a do prije jedne decenije imali smo i bioskop.
Mladi su imali naviku da u zimskim danima uzmu drvene ligure i idu na klizanje. Sada više nema ni tih klizališta ni te navike, a nema ni bioskopa – kaže Vukojičić, koji žali što danas veliki broj ljudi ne zna da igra i pleše.
B. Jelovac
Po novine u čitaonicu
Gradska biblioteka, tačnije njena čitaonica, bila je mjesto gdje se išlo da se pročitaju knjige, ali se ipak najviše išlo zbog novina. „Politika“ je iz Beograda stizala tek u večernjim satima, sa praktično danom zakašnjenja, ali smo svi odlazili u čitaonicu da pročitamo te novine – sjeća se Vukojičić.
On dodaje da su mladi ljudi noći provodili u šetnjama na korzou i da nijesu odlazili u ugostiteljske objekte.
–Posebno se nije ulazilo tamo gdje je sjedjela generacija naših očeva, a učenici ni po cijenu života ne bi ušli u kafanu u kojoj sjede njihovi profesori iz gimnazije. Bilo je više reda nego danas – naglašava Vukojičić i podsjeća da sada više nema gostiona „Slavija“ i „Zelengora“, kao ni brojnih poslastičarnica.
Ne postoji ni stari običaj da svaka mesara ima svoj roštilj i da u svakom času prodaje i nudi izuzetno kvalitetne ćevape.
– Tada je cijela čaršija mirisala na ukusna jela sa roštilja – prisjeća se Vukojičić.
Suživot na zavidnom nivou
Ružno je što su nestali i neki stari običaji, kao što je bilo proslavljanje praznika Vrbice, koji bi se slavio okupljanjem djece. Naše majke bi se trudile da nam obuku najsvečanije što smo imali od garderobe, a mi bismo nosili zvončiće i vrbove grančice – priča Vukojičić i objašnjava da je glavno okupljanje bilo kod crkve Svete Petke i kod manastira Svete Trojice.
Radović ne krije da su ratovi remetili odnose sa muslimanskim življem, ali naglašava da su odnosi između pravoslavaca i muslimana uvijek bili na zavidnom nivou.
–Moj djed po majci Božo Banović bio je u jednom momentu jedini obućar koji je bio Srbin. Tim zanatom su se bavili većinom ljudi iz redova muslimanskog naroda. Sa svojim kolegama obućarima nikada nije imao problema, a kada je prestao da se bavi tim poslom, njegov kolega Omer Tataragić nam nikada nije htio naplatiti neku obućarsku uslugu – navodi Radović i ocjenjuje da su ljudi ranije živjeli uz mnogo više međusobnog poštovanja.
)){kind=small}
