Preminuo Alan Grinspen, tvorac američkog ekonomskog procvata devedesetih i simbol krize 2008. godine

Grinspen je tokom pet uzastopnih mandata na čelu FED-a, pod četvoricom američkih predsjednika, oblikovao američku monetarnu politiku i ostavio dubok trag u ekonomskoj istoriji Sjedinjenih Američkih Država.

- Alan je jutros preminuo u našem domu u 100. godini od komplikacija izazvanih Parkinsonovom bolešću. Bio je velikan koji je decenijama pomagao u oblikovanju američke ekonomije pod predsjednicima obje političke stranke, ali je uvijek bio dovoljno iskren da prizna sopstvene greške - navela je Mičelova u saopštenju.

Naglasila je da je za nju bio prije svega suprug, koji je obilježio njen život još od njihovog prvog susreta 1984. godine.

- Imao je "iracionalni entuzijazam" za bejzbol, tenis, golf i muziku – posebno džez. Pamtiće ga po briljantnosti i dobroti. Biti njegov životni saputnik bila je radost mog života - poručila je Mičelova.

Federalne rezerve su izrazile saučešće porodici i istakle da su Grinspenovi doprinosi monetarnoj politici i ekonomskoj misli ostavili trajan pečat na instituciju, ekonomsku nauku i Sjedinjene Države.

Alan Grinspen rođen je 6. marta 1926. godine u njujorškoj četvrti Vašington Hajts. Od najranijih dana pokazivao je izuzetan talenat za matematiku. U mladosti je pohađao prestižnu muzičku školu Džulijard i svirao saksofon i klarinet u džez sastavu.

Ekonomiju je studirao na Univerzitetu u Njujorku, gdje je diplomirao 1948, a master studije završio je dvije godine kasnije. Doktorske studije započeo je na Univerzitetu Kolumbija pod mentorstvom Artura Bernsa, budućeg predsjednika Federalnih rezervi.

Tokom pedesetih godina prošlog vijeka približio se filozofkinji i spisateljici Ajn Rand, autorki romana „Pobunjeni Atlas“, čija je ideja objektivizma i slobodnog tržišta snažno uticala na generacije libertarijanaca i konzervativaca.

- Ajn Rand i ja ostali smo bliski sve do njene smrti 1982. i zahvalan sam na uticaju koji je imala na moj život. Intelektualno sam bio ograničen sve dok je nisam upoznao - napisao je Grinspen u memoarima „Doba turbulencija: avanture u novom svijetu“.

Godine 1953. napustio je Kolumbiju i pridružio se konsultantskoj firmi koja će kasnije postati poznata kao „Taunsend–Grinspen“. Pet godina kasnije postao je njen predsjednik i većinski vlasnik.

U politički život ušao je 1967. kao savjetnik u predsjedničkoj kampanji Ričarda Niksona. Iako je pomagao u tranziciji američke vlasti nakon Niksonove pobjede, odbio je da preuzme zvaničnu funkciju u administraciji.

Poslije Niksonove ostavke 1974, predsjednik Džerald Ford imenovao ga je za predsjednika Savjeta ekonomskih savjetnika – na funkciji na kojoj je ostao do 1977. Politike koje je tada zastupao, zajedno sa restriktivnijom monetarnom politikom Federalnih rezervi pod vođstvom Pola Volkera, doprinijele su smanjenju inflacije sa 11 na 6,5 odsto.

Po dolasku Džimija Kartera na vlast vratio se privatnom sektoru i predavanju na Univerzitetu u Njujorku, gdje je stekao doktorsku titulu iz ekonomije.

Novi povratak u javnu službu uslijedio je kada ga je predsjednik Ronald Regan imenovao za predsjednika Federalnih rezervi. Senat je potvrdio njegovu nominaciju 11. avgusta 1987. godine.

Ekonomski procvat

Samo dva mjeseca nakon stupanja na dužnost, 19. oktobra 1987, dogodio se „Crni ponedjeljak“, kada je indeks „Dau Džons“ pao više od 22 odsto u jednom danu, što je i dalje najveći jednodnevni procentualni pad u njegovoj istoriji.

Grinspen je brzo reagovao kako bi obezbijedio likvidnost tržišta, a kasnije su intervencije Federalnih rezervi tokom finansijskih potresa postale poznate kao „Grinspenov oslonac“.

Posebne pohvale dobio je zbog upravljanja američkom ekonomijom tokom najdužeg perioda rasta u istoriji SAD do tada, od 1991. do 2001. godine. To je bilo vrijeme ubrzane globalizacije i ekspanzije interneta.

Tokom svog mandata suočio se sa pucanjem „dotkom“ balona i posljedicama terorističkih napada 11. septembra 2001.

Za vrijeme američkog predsjednika Bila Klintona, kada su berzanski indeksi dostizali rekordne vrijednosti, Grinspen je stekao gotovo status slavne ličnosti. Pisac Kristofer Hičens nazvao ga je „najnevjerovatnijom američkom slavnom ličnošću“, magazin Ekonomist prozvao ga je „rok zvijezdom“, dok su ga poštovaoci zvali „maestro“.

Na čelu Federalnih rezervi ostao je do 31. januara 2006. Sa skoro 19 godina mandata, drugi je po dužini službovanja predsjednik FED-a u istoriji, iza Vilijama Mekčesnija Martina.

Kritike 2008. godine

Nakon globalne finansijske krize 2008. godine, Grinspen je bio izložen oštrim kritikama zbog odluka za koje su mnogi smatrali da su doprinijele stvaranju uslova za kolaps.

Grinspen na saslušanju o uzrocima finansijske krize u Vašingtonu, 2010. godine

Iako je još 1996. upozoravao na „iracionalni entuzijazam“ investitora koji vještački pumpa cijene akcija, zamjeralo mu se što nije prepoznao opasnosti takozvanog građevinskog balona početkom dvijehiljaditih.

Nacionalna dvopartijska Komisija za istragu finansijske krize zaključila je 2011. da su krizu djelimično izazvali Grinspenov neuspjeh da obuzda trgovinu hartijama od vrijednosti zasnovanim na visokorizičnim stambenim kreditima, kao i njegovo zalaganje za deregulaciju finansijskog sektora.

U izvještaju je navedeno da je više od tri decenije deregulacije i oslanjanja na samoregulaciju finansijskih institucija, koju su zastupali Grinspen i drugi, uklonilo važne zaštitne mehanizme koji su mogli da pomognu u sprečavanju katastrofe.

Svjedočeći pred Kongresom 2008, Grinspen je krizu opisao kao „kreditni cunami koji se dešava jednom u sto godina“.

- Kriza se, međutim, pokazala mnogo širom nego što sam mogao da zamislim - priznao je tada.

Poslije odlaska iz Federalnih rezervi osnovao je konsultantsku kompaniju u Vašingtonu i objavio više knjiga.

U memoarima i intervjuima iznosio je i svoje utiske o predsjednicima sa kojima je sarađivao. Za Niksona je govorio da je bio izuzetno inteligentan, ali i paranoičan. Forda je opisivao kao dobrog čovjeka koji nije bio nemilosrdno ambiciozan. O Reganu je govorio da je duboko vjerovao u mali broj važnih principa i da je postupao u skladu s njima.

Iako je čitavog života bio republikanac, imao je veoma dobar odnos sa demokratom Bilom Klintonom, koga je hvalio zbog inteligencije i fiskalne discipline. U šali je govorio da je Klinton „najbolji republikanski predsjednik kojeg su SAD imale u posljednje vrijeme“.

Odnosi sa Džordžom H. V. Bušom i Džordžom V. Bušom bili su složeniji. Stariji Buš ga je javno krivio za loše ekonomske prilike koje su, po njegovom mišljenju, doprinijele izbornom porazu 1992. godine. Za mlađeg Buša Grinspen je govorio da ga je razočarao jer nije uspio da obuzda budžetsku potrošnju u vrijeme kada su republikanci kontrolisali Kongres.

- Republikanci u Kongresu izgubili su svoj put. Zamijenili su principe za moć. Na kraju su ostali bez oba - napisao je u svojoj knjizi.

Među brojnim priznanjima koja je dobio nalaze se francuski Orden Legije časti, koji mu je dodijeljen 2000. godine, titula počasnog viteza Britanske imperije koju mu je 2002. dodijelila kraljica Elizabeta Druga, kao i Predsjednička medalja slobode, najviše civilno odlikovanje u SAD, koju mu je 2005. godine uručio predsjednik Džordž V. Buš.

U oproštajnom saopštenju Federalne rezerve navele su da je Grinspen u monetarnu politiku unio „strogu analitičku disciplinu“ i pomogao u izgradnji kredibiliteta koji i danas predstavlja jednu od najvažnijih vrijednosti centralne banke.

- Nasljeđe predsjednika Grinspena živi u Federalnim rezervama – u ljudima koje je lično podučavao, u ekonomistima i državnim službenicima koje je inspirisao, kao i u okvirima i praksama koje je pomogao da se oblikuju - navedeno je u saopštenju FED-a.