Gošović: Crna Gora priprema plan razvoja kreativnih industrija do 2030. godine

To je saopštio generalni direktor Direktorata za kreativne industrije u Ministarstvu kulture i medija, Marko Gošović, predstavljajući „Plan razvoja kreativnih industrija Crne Gore 2026–2030“ u okviru Ministarskog foruma o kreativnoj ekonomiji, koji Ministarstvo kulture i medija organizovalo u okviru crnogorskog predsjedavanja Berlinskim procesom.

Gošović je naglasio da je riječ o radnoj verziji dokumenta koji će poslužiti kao osnova za zvaničnu javnu politiku i naveo da je Ministarstvo kulture i medija, u partnerstvu sa Britanskim savjetom, 2026. godine formiralo posebnu radnu grupu za razvoj kreativnog sektora, čiji je zadatak da obezbijedi održiv rast ove oblasti.

Prema njegovim riječima, rad radne grupe zasniva se na četiri ključna zadatka: strateškom mapiranju sektora, uspostavljanju savremenog zakonodavnog okvira, institucionalnom razvoju i jačanju međunarodne vidljivosti crnogorskih stvaralaca.

Plan, kako je istakao, počiva na pet nacionalnih stubova: pravni okvir i klasifikacija, mapiranje i podaci, podrška i pristup tržištu, brendiranje i vidljivost, te razvoj kreativne infrastrukture kroz mrežu kreativnih centara.

Gošović je istakao da sektor kreativnih industrija obuhvata širok spektar djelatnosti, uključujući film, animaciju, video igre, izdavaštvo, muziku, dizajn, modu, arhitekturu, digitalne i softverske proizvode, oglašavanje, zanate i kulturni turizam.

„Cilj je da se svi ovi različiti segmenti objedine u jedinstven sektor sa zajedničkim interesom“, kazao je Gošović.

Prema podacima Privredne komore iz 2024 godine, kako je naveo, u Crnoj Gori postoji oko 3.500 preduzeća u kreativnim industrijama, što čini oko 9 odsto svih kompanija, dok sektor učestvuje sa 2 do 3 odsto u BDP-u, a do 10 odsto ako se uključi ICT sektor.

Gošović je istakao da više od 99 odsto sektora čine mala preduzeća i preduzetnici, koji često nijesu adekvatno obuhvaćeni statistikom, zbog čega je jedan od ciljeva plana uspostavljanje preciznog sistema praćenja i mjerenja kreativne ekonomije.

Govoreći o prvom stubu plana, Gošović je naveo da su u toku izmjene Zakona o kulturi kojima se uvode definicija kreativnih industrija, prepoznavanje kreativnih centara kao pravne kategorije i jačanje institucionalnog okvira.

Drugi važan segment, kako je naveo, odnosi se na zaštitu intelektualne svojine, uključujući edukaciju mladih, pravnu podršku i suočavanje sa izazovima savremenog tržišta, uključujući vještačku inteligenciju i pirateriju.

Govoreći o mapiranju i analitici, Gošović je istakao potrebu za izradom studija uticaja sektora, godišnjim praćenjem, digitalnim registrom i javnim bazama podataka koje bi sektor učinile vidljivijim investitorima i partnerima.

U dijelu koji se odnosi na podršku tržištu, Gošović je naveo da je kreativni sektor uključen u strategiju pametne specijalizacije, kao i da se povezuje sa turizmom, IT sektorom i ugostiteljstvom kroz zajedničke klastere i digitalne platforme.

Posebno je istakao da je od 2018. godine Ministarstvo kroz konkurse podržalo više od 210 projekata sa ukupno 1,64 miliona eura, pri čemu je budžet značajno uvećan u odnosu na prethodni period. On je dodao da su dodatna sredstva obezbijeđena i kroz Fond za inovacije i Filmski centar Crne Gore, koji podržavaju ICT i filmsku industriju.

U dijelu koji se odnosi na brendiranje, Gošović je predstavio ideju jedinstvenog nacionalnog oznaka „Created in Montenegro“, sa tri kategorije: „Created in Montenegro“, „Designed in Montenegro“ i „Crafted in Montenegro“, s ciljem jačanja vidljivosti domaćih proizvoda i stvaralaca.

Govoreći o kreativnoj infrastrukturi, naveo je da Crna Gora već ima tri aktivna kreativna huba u Kotoru, Starom Baru i Šavniku, dok se raduje izgradnji budućih kreativnih habova, kao što su Španjola u Herceg Novom i Jusovača u Podgorici.

Posebno je istakao potrebu za povezivanjem ovoga plana sa projektom Nikšić - Evropska prijestonica kulture, naglašavajući da se time jača kulturna vidljivost Crne Gore u evropskom prostoru.

Direktorica British Council-a za Zapadni Balkan, Clare Sears Wood je, govoreći o temi  „Ekonomija doživljaja i vještine“, istakla da savremene ekonomije sve više prepoznaju da se najvažniji resursi ne nalaze u sirovinama ili industrijskoj proizvodnji, već u kreativnosti i znanju ljudi, posebno u digitalnom i iskustveno orijentisanom razvoju.

Prema njenim riječima, zemlje poput Ujedinjenog Kraljevstva, Južne Koreje, Indonezije, Finske i Nigerije već strateški ulažu u kreativne industrije, prepoznajući ih kao izvor budućeg rasta kroz ideje, intelektualnu svojinu, dizajn i inovacije.

Ona je naglasila da Zapadni Balkan ima posebnu prednost u obliku autentičnosti – kulturnog nasljeđa, tradicije, pejzaža, gradova, muzike i festivala, kao i generacije mladih ljudi koji su kreativni, digitalno povezani i preduzetnički orijentisani.

„Izazov nije u tome da li ti resursi postoje, već kako ih organizovati i pretvoriti u ekonomski i društveni potencijal“, navela je ona.

Sears Wood je ocijenila da kreativna ekonomija nije uski kulturni sektor, već „povezujući sektor“ koji spaja kulturu i turizam, obrazovanje i zapošljavanje, tehnologiju i kreativnost, kao i lokalni identitet i međunarodne mogućnosti.

Kao primjere uspješnog razvoja u regionu navela je festivale i kulturne projekte poput Exit festivala, Sarajevo Film Festivala i DocuFesta, ističući da oni nisu samo kulturni događaji, već i važni ekonomski faktori koji stvaraju radna mjesta, privlače investicije i doprinose turizmu i lokalnom razvoju.

Prema njenim riječima, globalno se razvija „ekonomija doživljaja“, u kojoj ljudi sve više kupuju iskustva, sadržaje i autentične doživljaje, a ne samo proizvode.

U tom kontekstu navela je primjere iz Ujedinjenog Kraljevstva, uključujući „Harry Potter Studio Tour“ i „ABBA Voyage“, kao modele transformacije kulturnih i kreativnih sadržaja u značajne turističke i ekonomske proizvode.

Sears Wood je poručila da Zapadni Balkan ne treba da kopira druge, već da iskoristi sopstvene posebnosti kako bi razvio prepoznatljiv model kreativne ekonomije.

Govoreći o preporukama, istakla je potrebu za jačanjem sektorskog liderstva kroz savjete i tijela koja povezuju vlade, privredu i kreativne profesionalce, zatim za boljim prikupljanjem podataka o sektoru, kao i za integracijom kreativne ekonomije u šire razvojne strategije država.

Poseban akcenat stavila je na obrazovanje i zapošljavanje mladih, naglašavajući potrebu za jačanjem veza između obrazovanja i industrije kroz praktične programe, pripravništva i partnerstva.

„Ključno je obezbijediti jasne puteve od obrazovanja do zaposlenja kako bi mladi mogli da grade karijere u regionu“, kazala je ona.

Sears Wood je zaključila da Zapadni Balkan ima sve preduslove za razvoj snažne kreativne ekonomije, uključujući talenat, kulturno nasljeđe i preduzetničku energiju, ali da je potrebno djelovati brže i odlučnije kako bi se taj potencijal u potpunosti iskoristio.

Osnivač kompanije Fifth Sector, Iain Bennett, predstavio je rezultate regionalnog istraživanja o zapošljavanju mladih u sektorima vizuelnih efekata (VFX), animacije i industrije video igara, ističući da Zapadni Balkan ima snažan obrazovni potencijal, ali i značajne strukturne izazove u prelasku od obrazovanja ka tržištu rada.

On je naveo da je projekat razvijen uz podršku Britanskog savjeta i da se zasniva na analizi tržišta rada i vještina u svih šest ekonomija Zapadnog Balkana, uključujući mapiranje obrazovnih programa, kvalifikacionih okvira i kreativno-tehnoloških kapaciteta.

Istraživanje je kombinovalo desk analizu i terenski rad sa više od 60 poslodavaca u regionu, fokusirajući se na sektore animacije, gejminga, VFX-a i srodnih industrija poput arhitektonske vizualizacije i e-sporta.

Bennett je izdvojio tri glavna strukturna jaza u razvoju sektora.

„Prvi je nedostatak „produkcijske logike“, odnosno razumijevanja kako funkcioniše profesionalni studio i proizvodni lanac. Kandidati često posjeduju tehničke vještine i poznaju softver, ali ne razumiju timske procese, verzionisanje, organizaciju produkcije i način rada u industrijskim projektima. Drugi problem je tzv. „nedostajući srednji nivo“ (missing middle), odnosno nedostatak srednje iskusnih profesionalaca koji bi mogli da povežu početnike sa zahtjevima tržišta i vode manje timove. Ovaj nedostatak doprinosi odlasku mladih stručnjaka iz regiona“, naveo je Bennet.

Treći izazov, kako je ukazao, odnosi se na postojeće evropske i nacionalne klasifikacije zanimanja, koje ne prepoznaju dovoljno nove profesije u kreativno-tehnološkom sektoru, poput VFX umjetnika u realnom vremenu ili tehničkih producenata u gejming industriji, zbog čega sektor ostaje „nevidljiv“ u sistemima javnih politika.

Bennett je naglasio da univerzitetsko obrazovanje u regionu ima visok kvalitet u tehničkom smislu, ali da ključni problem nastaje u prelasku iz akademskog okruženja u profesionalnu produkciju.

Kako je rekao, studenti često znaju alate, ali ne i procese rada u studijskom okruženju, što uključuje timsku koordinaciju, standarde produkcije i industrijske tokove rada.

Posebno je upozorio na uticaj vještačke inteligencije, navodeći da AI već mijenja način rada u industriji i da kompanije sve više reorganizuju procese, oslanjajući se na nove tehnologije umjesto na klasične modele obuke junior kadrova.

Prema njegovim riječima, postoji rizik da se smanji ulaganje u početne nivoe radne snage, ukoliko se AI pogrešno shvati kao zamjena za obuku i razvoj kadrova.

Bennett je poručio da je ključni zadatak u regionu stvaranje jasnih profesionalnih puteva, jačanje povezanosti obrazovanja i industrije, te razvoj srednjeg nivoa stručnjaka koji nedostaje tržištu.

„Bez srednjeg nivoa i bez razumijevanja proizvodnih procesa, mladi ne mogu napredovati, a industrija ne može rasti“, poručio je Bennet, dodajući da Zapadni Balkan mora razviti sistem koji će omogućiti prelazak talenata u održive profesionalne karijere u kreativnim industrijama.

Ministarski forum okupio je ministre i druge visoke zvaničnike zadužene za kulturu u državama Zapadnog Balkana i učesnicama Berlinskog procesa, sa ciljem isticanja značaja kreativne ekonomije kao pokretača održivog razvoja, promocije kulturne baštine i njene reinterpretacije u kontekstu ekonomske valorizacije, kao i afirmacije kulturne raznolikosti kao faktora društvene kohezije.