Ratković za "Dan": Najava rekordne sezone nema uporište u realnosti

Država se prema turizmu ne odnosi kao prema glavnoj privrednoj grani. Vladin predlog zakona o turizmu treba staviti ad akta, jer se njime stanje neće popraviti, dok najave izvršne vlasti da će ovo biti rekordna sezona nemaju uporište u ekonomskoj realnosti.

To je u intervjuu za "Dan" kazao profesor Rade Ratković, koji smatra da država mora što prije da donese dugoročnu strategiju razvoja do 2040. godine.

– Država se prema turizmu ne odnosi kao prema strateškom interesu, već je sudbinu ove privredne grane prepustila monopolu partitokratije i usamljenim turističkim provajderima. Destinacijski menadžment na državnom nivou je potpuno zakazao i godinama slabi, dok zvaničnici pribjegavaju površnom samohvalisanju i negiranju realnih problema na terenu. Umjesto profesionalaca, u upravne odbore mješovitih državnih preduzeća (poput Budvanske i Ulcinjske rivijere) i u resorna ministarstva parkiraju se politički kadrovi bez ikakvih turističkih kompetencija – rekao je Ratković.

Za razliku od nas, kako je naveo, u Albaniji je turizam stvarni nacionalni prioritet, gdje premijer lično predvodi delegacije na svjetskim berzama i dovodi ministricu iz struke koja govori četiri svjetska jezika i uspješno komunicira sa partnerima i turistima.

– Slovenija je, na primjer, kroz svoj Državni savjet zakonski ograničila uticaj partitokratije i efikasno zaštitila ekonomski razvoj od neodgovorne partitokratske politike. Turizam nije drača da raste sama od sebe; to je pitoma biljka koju država mora pažljivo da njeguje, zaliva i sistemski podržava kroz infrastrukturu i obnovu ruralne ekonomije, a ne da toleriše stihijski nekretninski biznis – poručio je Ratković.

• Najave iz Vlade su da će ovo biti rekordna sezona. Smatrate li da takve najave imaju uporište u realnosti?

– Takve najave nemaju nikakvo uporište u ekonomskoj realnosti i realnim indikatorima. Riječ je o klasičnim političko-promotivnim izjavama kakve slušamo od gotovo svih ministara u nizu, naročito kada se primiču izbori. Političari, po definiciji, ne traže istinu, već traže pristalice.

Ako analiziramo realno stanje – loša tržišna pozicija našeg turizma, strukturni gepovi u turističkoj ponudi, skraćenje sezone, pad broja noćenja, niska stopa popunjenosti kapaciteta i pad naplate taksi – jasno je da ne možemo govoriti o rekordima, već o ozbiljnim strukturnim gubicima. Uspjeh se ne smije mjeriti pukim "brojanjem glava" na prelaznim tačkama, već čistim ekonomskim profitom, prosječnom cijenom po raspoloživoj sobi (RevPAR) i dužinom sezone, a po svim tim parametrima, mi smo na samom dnu Mediterana.

Špic sezone skraćen na dva mjeseca

• Kako komentarišete dosadašnji tok sezone i da li se razlikuje od prethodnih?

– Dosadašnji tok sezone jasno potvrđuje zabrinjavajući trend stagnacije i regresa. Zvanični podaci o prometu u kolektivnim turističkim objektima, zaključno sa majem ove godine, pokazuju pad broja ukupnih dolazaka za preko dva odsto, stranih turista za preko tri odsto i povećanje domaćih turističkih dolazaka za oko 3,3 odsto. Sa noćenjima je situacija još gora: pad ukupnih noćenja za 3,7 odsto, pad noćenja stranaca za oko četiri odsto, rast domaćih noćenja za 3,7 odsto, što znači da se dužina boravka gostiju konstantno skraćuje i da Crna Gora ubrzano dobija karakter prolazne destinacije. Finansijski indikatori, poput naplate boravišne takse sredinom juna, bilježe pad od čak 7,8 odsto u odnosu na isti period prošle godine zbirno, za fizička lica 16 odsto.

Hronična boljka koja se ponavlja i ove godine jeste drastično skraćenje špica sezone na svega dva mjeseca. Sredinom jula imamo poluprazne plaže, a veće gužve su rezervisane uglavnom za vikende. Dok se privatni smještaj i stanovi za tržište (uglavnom sivo tržište) množe i čine već 60 odsto do 70 odsto ukupnih kapaciteta i procijenjenog prometa, naša popunjenost je na svega 25 odsto na godišnjem nivou, što je dva i po puta manje od mediteranskog prosjeka. Jun i septembar funkcionišu dobro kroz organizovani promet, ali u špicu sezone, zbog saobraćajnog kolapsa, komunalne buke i neusklađenog odnosa cijene i ukupnog kvaliteta, gubimo korak sa ozbiljnim destinacijama. U pogledu tržišne pozicije smo negativan izuzetak na Mediteranu, vodeća emitivna tržišta Evrope sa preko 60 odsto i više, za razluku od nas, gdje siromašna i kratkosezonska tržišta dominiraju, učestvuju preko 50 odsto.

Naši emitivni favoriti za kolektivni smještaj su: Srbija 16,6 odsto,Crna Gora 11 odsto, Ujedinjeno Kraljevstvo 8,8 odsto, Njemačka 6,9, Francuska 6,1, Turska 5,9, Bosna i Hercegovina 5,5 odsto, Rusija 4,7 odsto i ostale zemlje 45,5 odsto. Mi na dominaciji ovih tržišta, gdje organizovani turizam učestvuje sa oko jednu četvrtinu, ne možemo imati dugu sezonu, niti zadovoljavajuću popunjenost, a time ni prihvatljivu prosječnu cijenu i prihod po raspoloživoj sobi.

• U kome je problem i da li nam treba strategija za turizam?

– Naši preduzetnici imaju i znanje, i ideje i entuzijazam; problem je isključivo u odsustvu države kao kohezivnog faktora i regulatora. Moramo hitno donijeti dugoročnu strategiju razvoja, makar do 2040. godine, prekinuti praksu kratkoročnih dokumenata i stvoriti klimu u kojoj će struka i realni pokazatelji upravljati našim najvrednijim resursima – onim što strani eksperti nazivaju "3P": Prostor, Priroda i Prošlost. Moramo se ugledati na dobre primjere iz komšiluka – poput Poreča u Hrvatskoj, koji strogo ograničava spratnost hotela i ulaže u održive eko-kampove i glamping, ili na agroturizam koji privlači visokoplatežne goste u zaleđe i unutrašnjost. Ako to ne uradimo, naš turizam je osuđen na tiho odumiranje koje je, nažalost, već zabrinjavajuće počelo.

Bez uređenog sistema, ne možemo koristiti eksterne šanse

• Da li je Crna Gora iskoristila dešavanja na Bliskom istoku i uspjela da privoli turiste da dođu kod nas?

– U mojim dosadašnjim analizama i dostupnim podacima fokus je bio na unutrašnjim, strukturnim problemima koji nam onemogućavaju da dinamički reagujemo na globalna tržišna pomjeranja. Crna Gora pati od hroničnih problema saobraćajne nedostupnosti, nedostatka organizovanog turizma i potpune odsutnosti funkcionalnog destinacijskog menadžmenta. Zbog gubljenja kompasa u državnom upravljanju i okretanja leđa stabilnim zapadnoevropskim emitivnim tržištima, mi smo postali previše zavisni od niskoplativih i regionalnih tržišta. Bez korjenite reforme i uređenog sistema, mi jednostavno nismo u poziciji da sistemski koristimo eksterne šanse, niti da privučemo visokobudžetnu klijentelu koja u kriznim vremenima traži stabilnost, organizovanost i jasne standarde održivosti. Zbog nedovoljne saobraćajne pristupačnosti, diskrepance između kvaliteta i cijena i zapostavljenosti međunarodnog organizovanog turizma sa vodećih evropski emitivnih tržišta, ne možemo dovoljno iskoristiti mogućnost preraspodjele evropskog organizovanog turizma ka našoj destinaciji.

• Kakvo je Vaše mišljenje o vladinom predlogu Zakona o turizmu?

– Predlog zakona koji je trenutno u opticaju treba pod hitno staviti ad akta. On je apsolutno nedovoljan jer na svega četrdesetak stranica pokušava da reguliše i ugostiteljsku djelatnost i turističke usluge. Poređenja radi, u susjednoj Hrvatskoj samo Zakon o turističkim uslugama ima 70 strana, jer precizno prenosi evropske direktive o kvalitetu i zaštiti potrošača. Stanje se ovakvim rješenjem neće popraviti.

Moramo se okrenuti sopstvenim ljudskim resursima

• Sve je više stranaca koji rade u crnogorskim hotelima. Koliko je to dobro, a koliko loše za naš turizam?

– Pitanje nedostatka i uvoza radne snage je direktna posljedica dubljih, loše vođenih demografskih i privrednih procesa u samoj zemlji. Umjesto da država sistemski podrži revitalizaciju ruralne ekonomije i sela na sjeveru, čime bi se stvorili uslovi za ostanak i zapošljavanje mladih ljudi, mi sprovodimo politiku koja generiše demografski šok. Mladi ljudi se masovno iseljavaju i prazne sjever, bježeći prema Podgorici, Primorju ili inostranstvu.

Kada ispraznite sopstvene resurse i mlade ljude preselite sa njihovog terena, ne možete očekivati održiv domaći kadar, pa se deficit rješava stihijskim uvozom sa strane. Da bi se izgradio kvalitetan i autentičan turistički proizvod, moramo se okrenuti sopstvenim ljudskim resursima, obuci i stvaranju ambijenta u kojem domaći radnik vidi dugoročnu perspektivu. To je nemoguće dok god nam gradovi veći dio godine stoje kao "gradovi zatvorenih škura" zbog dominacije agresivnog nekretninskog biznisa i sekundarnog stanovanja koji uništavaju klasičnu hotelsku industriju.

Crnoj Gori je hitno potrebna nova zakonodavna arhitektura: krovni Zakon o upravljanju održivim i regenerativnim turizmom (kakav je Hrvatska donijela 2024. godine) koji bi u prvom članu definisao turizam kao djelatnost od nacionalnog interesa, te dva odvojena, tehnička zakona – jedan o ugostiteljstvu i drugi o turističkim uslugama, koji bi omogućio efikasnu zaštitu i brzo rješavanje sporova na licu mjesta, umjesto tjeranja gostiju na dugotrajne sudske procese. Nažalost, kod nas se zakoni i dalje pišu u zatvorenim kabinetima, bez suštinske konsultacije sa turističkom privredom i strukom.