Memoari Luja Franšea D'eperea (1): Francuski maršal i srpski vojvoda

Memoari maršala Francuske, počasnog vojvode srpske i jugoslovenske vojske i glavnokomandujućeg generala na Solunskom frontu, Luja Franše d'Eperea (1856-1942), prvi put su objavljeni 2018. godine, zahvaljujući uglednoj izdavačkoj kući "Prometej" iz Novog Sada. U međuvremenu, "Prometej" je 2025. godine štampao i drugo izdanje knjige "Memoari, Solunski front, Srbija, Balkan, Centralna Evropa 1918-1919", kako su naslovljene dnevničke bilješke d'Eperea, a koju mi koristimo na ovom mjestu.

Luj Franše d'Epere je tokom svoje bogate vojničke karijere, redovno vodio dnevničke bilješke, koje je kasnije redigovao i uz pomoć svojih oficira prekucao. Memoare je prevela Vera Pavlović, a za štampu priredio Vojislav Pavlović.

O ulozi d'Eperea u Prvom svjetskom ratu i zaslugama za Srbiju najsažetije govori dio iz njegove biografije date u drugom izdanju njegovih "Meomara": [...] 6. juna 1918. D'Epere je dobio telegram kojim je postavljen za glavnokomandujućeg generala na Solunskom frontu. Neposredno po dolasku na novu dužnost D'Epere je sačinio plan ofanzive na srpskom sektoru fronta sa ciljem da Bugarska bude izbačena iz rata. Pobjeda srpskih i francuskih divizija u bici kod Dobropolja septembra 1918. odlučila je o ishodu rata na Balkanu i stvorila je uslove da cjelokupna teritorija Srbije bude oslobođena do početka novembra 1918. Za zasluge u ratu D'Epere je 1921. odlukom francuske vlade dobio čina maršala, a kralj Aleksandar mu je iste godine dodijelio i počasni čin vojvode. D'Epere je postao član Francuske akademije 1934. godine naslijedivši fotelju od maršala De Luateja, koji mu je 1912. povjerio komandu nad trupama u zapadnom Maroku.

Uz uvijek ljubazno odobrenje gospodina Zorana Kolundžije, direktora "Prometeja", u našem feljtonu, za početak, prenijećemo dio iz knjige koji govori o događajima koji su prethodili dolasku d 'Eperea u Solun i prvim vojničkim iskustvima po dolasku u njega.

                                     ***

Dana 6. oktobra 1914. komandovao sam Petom armijom, štab armije bio je u mjestu Rominji... Tog dana su me u štabu armije u Rominjiju posjetili predsjednik Republike, Rejmon Poenkare i predsjednik vlade Rene Vivijani. U toku posjete, kao što je Poenkare i naveo u svojim memoarima, ja sam mu predočio značaj koji bi imala operacija na Balkanu. Pružila bi podršku pobjedonosnim Srbima, zaprijetila neprijateljski nastrojenim Turcima, pružila ruku Rusima, i podstakla Grke, Rumune i Bugare, koji su još uvijek oklijevali, da nam se pridruže. Na ovaj način bismo stvorili front u zaleđu neprijateljske koalicije, po ugledu na Napoleonov pohod u Italiji 1796–1797, ali sada u epohi parne mašine i električne energije.

To je bio predmet naših razgovora te večeri u oficirskoj kantini. Malo kasnije moj novi načelnik štaba, pukovnik De Lardemel, čovjek pun ideja, sastavio je plan za transport i koncentraciju francuske armije, koja bi se iskrcala u Solunu, i željeznicom, koja ide dolinom Vardara, bi stigla do Dunava. Poznavao sam Balkan jer sam bio na službi u četvrtom odjeljenju francuskog Vrhovnog štaba (zaduženom za transport trupa željeznicom prim. prev). Stoga mi se odmah učinilo da ovaj projekat ima lošu osnovu. Pruga je bila jednotračna, stanice su bile međusobno vrlo udaljene, snabdijevanje vodom bilo je ograničeno, a broj lokomotiva i vagona bio je nedovoljan da se u prihvatljivom vremenskom periodu transportuje armija od najmanje četiri korpusa i sve prateće jedinice.

PRIPREMIO: MILADIN VELjKOVIĆ

(NASTAVIĆE SE)