EU će nam pokrivati 85 odsto kapitalnih projekata

Ova pozicija, koja na prvi pogled zvuči obeshrabrujuće, u praksi Brisela predstavlja šifru za otvaranje najvećih i najizdašnijih evropskih fondova. Ovaj status postaje ključni pokretač buduće kohezione politike, kroz koju će Crna Gora dobiti priliku da transformiše kompletnu infrastrukturu, nadoknadi decenijski zaostatak i pokuša da uhvati korak sa razvijenim dijelom Starog kontinenta.

Za upravljanje ovim ogromnim finansijskim sistemom na globalnom nivou zadužen je Direktorat za regionalnu i urbanu politiku Evropske komisije (DG REGIO), na čijem čelu je evropski komesar za koheziju i reforme. Tu ključnu i izuzetno uticajnu funkciju obavlja Rafael Fito (Raffaele Fitto), iskusni italijanski političar, koji direktno diktira pravila, odobrava operativne programe i kontroliše kako države članice troše zajednički novac. Međutim, ono što je najzanimljivije i što predstavlja srž evropske birokratije jeste princip takozvanog podijeljenog upravljanja (shared management). To u praksi znači da Rafael Fito i Brisel samo nadgledaju proces i postavljaju zakonski okvir, dok je kompletna odgovornost za sprovođenje, raspisivanje tendera i izbor projekata na samoj državi članici. Svaka zemlja mora da imenuje svoje upravljačko tijelo (Managing Authority) – što je najčešće posebno ministarstvo ili vladina agencija – koje snosi direktnu krivičnu i finansijsku odgovornost pred evropskim revizorima. Ako Fitovi inspektori iz Brisela utvrde i najmanju nepravilnost ili sumnju na korupciju, Evropska komisija trenutno zamrzava isplate, pa kompletan teret započetih milionskih investicija pada na budžet države koja je napravila grešku.

Takođe, iako Brisel za ovakva područja obezbjeđuje ogroman novac kroz svoj budžet, evropski zvaničnici ta sredstva nikome ne dodjeljuju "na lijepe oči". Svaki euro iz strukturnih i kohezionih fondova Unije strogo je uslovljen postojanjem jasnih, tehnički besprekornih projekata, riješenim imovinskopravnim odnosima i rigoroznim poštovanjem procedura. Sistem funkcioniše po principu surovog birokratskog filtera i ne praštaju se ni najmanje administrativne greške. Ulazak u EU donosi milijarde na sto, ali te milijarde ostaju potpuno nedostižne ukoliko država ne pokaže sposobnost da ih povuče, čime se u prvi plan stavlja unutrašnja spremnost domaće administracije da odgovori izazovima suparničkog evropskog tržišta projekata.

O kakvim se zapravo količinama novca radi najbolje govore proračuni zasnovani na trenutnim višegodišnjim finansijskim okvirima EU. Kao manje razvijenom regionu, Crnoj Gori se otvara pravo na maksimalan procenat kofinansiranja iz Kohezionog fonda i Evropskog fonda za regionalni razvog. U praksi, Brisel pokriva čak do 85 odsto vrijednosti velikih infrastrukturnih projekata, dok domaći budžet učestvuje sa svega 15 procenata. Na osnovu projekcija za države slične veličine i ekonomskog profila, Crna Gora bi nakon ulaska u EU mogla da računa na iznose koji se kreću između 150 i 250 miliona eura bespovratne pomoći na godišnjem nivou. To je novac koji daleko prevazilazi kompletan aktuelni državni kapitalni budžet i koji je namijenjen isključivo za kapitalne razvojne investicije.

Da bismo uopšte došli do tog novca, Crna Gora mora u korijenu da promijeni način na koji planira i realizuje investicije. Prvi i najvažniji uslov je izgradnja tzv. apsorpcione moći, odnosno stvaranje profesionalne i visokostručne javne uprave očišćene od partijskog kadra. U svakom trenutku moramo imati spremnu zrelu projektnu dokumentaciju. Unija primjenjuje i strogo pravovremeno pravilo ugovora i potrošnje sredstava – ukoliko se odobreni novac ne iskoristi u zadatom roku, on se trajno vraća u zajedničku kasu EU. Dodatno, kohezioni sistem radi po principu refundacije, što znači da država mora biti dovoljno likvidna da sama započne i isplati fazu projekta, a Brisel tek nakon detaljne revizije računa vraća uloženih 85 odsto novca.

Primjeri država poput Poljske i Hrvatske najbolje pokazuju kako ovaj sistem izgleda kada se pametno iskoristi. Poljska je nakon 2004. godine iz ovih fondova povukla preko 200 milijardi eura, kojima je izgradila više od četiri hiljade kilometara novih auto-puteva, potpuno modernizovala željeznicu i pretvorila svoje gradove u moderne industrijske centre, nadoknađujući decenije razvojnog zaostatka. Hrvatska je, sa druge strane, najbolji primjer iz našeg neposrednog komšiluka. Iz Finansijskog okvira vrijednog preko 10 milijardi eura, Hrvatska je finansirala svoje najveće kapitalne projekte, među kojima je najpoznatiji Pelješki most. Unija je za ovaj most, vrijedan 418 miliona eura, poklonila tačno 85 odsto novca, a stotine miliona uložene su i u lokalne vodovode, bolnice i inovacione centre širom zemlje.