Evropa kao jedna država

Piše: Slobodan Samardžija

Samovoljno preuzimajući na sebe određene nadležnosti, posebno one iz oblasti prava i karakteristične za nezavisne subjekte, birokratija u Briselu nastoji da u svoje ruke preuzme i glavne uzde upravljanja u pojedinačnim državama, uključujući i ishode parlamentarnih izbora u istima.

Ovu poslednju stavku najbolje su osjetili oni koji su na bilo koji način pokušavali da grade sopstvenu, bilo unutrašnju, bilo spoljnu politiku, koja nije bila po volji čelnicima EU. Dakle, ne u neskladu sa tzv. principima demokratije, već prevashodno u načinu ostvarivanja iste. A to je, u nemaloj mjeri, uticalo na sve zemlje koje su u evropsku porodicu ušle u proteklim decenijama, ili se na taj korak tek pripremaju. Naravno, riječ je uglavnom o zemljama nekadašnjeg Istočnog bloka, Sovjetskog Saveza…, ili o tzv. slobodnjacima, poput bivših jugoslovenskih republika.

Podsjetimo, glavne polazne tačke pri osnivanju EU, prema Deklaraciji koju je 9. maja 1950. predstavio francuski državnik Robert Šuman, bile su: očuvanje mira, ekonomska saradnja država, zajednička kontrola strateških resursa, postepena integracija i – obezbjeđivanje istinske demokratije i vladavine prava. Upravo ova poslednja stavka postala je tokom decenija sporna.

Ne slučajno. Naime, na "vladavinu naroda" u velikoj mjeri različito gledaju u bivšim kolonijalnim metropolama, državama koje su bile samo sastavni djelovi velikih carstava, ili onima koje su samostalno, kroz borbu, obezbjeđivale sopstvenu nezavisnost. Istorija je, kad je o tome riječ, neumoljiva. Uostalom, demokratija se različito tumači i u okvirima pojedinačnih država, o čemu nam najbolje svjedoče demonstracije nezadovoljnih građana po velikim evropskim gradovima, pa i kod nas.

Slobodan Samardžija

politika.rs

Podsjetimo, Sjedinjene Američke Države (SAD) su stvorene prije 250 godina kroz borbu kolonija protiv tadašnje britanske vlasti. Današnja Evropa, s druge strane, zajednica je (uglavnom) suverenih država, od ranije definisanih u svom političkom statusu. Te države u EU nisu ušle kroz borbu za nezavisnost, već kao samostalni politički, teritorijalni, nacionalni, ekonomski… subjekti, koji očekuju da njihova istorijski stečena prava i želje budu u najvećoj mogućoj mjeri poštovani.

Upravo je to ono što evropska birokratija ne želi da prihvati. Pod parolom čvršćeg zajedništva jasno se krije namjera da se uvede neka vrsta centralizovane uprave. Možda i ne toliko zbog adekvatnije i efikasnije raspodjele obaveza, koliko zarad zajedničkog suprotstavljanja silama 21. vijeka, prije svih Kini, SAD, Rusiji, Indiji, Turskoj… Ukratko, EU još živi u 20. vijeku, ali sada bez resursa koje joj je obezbjeđivala prošlost oličena u nekadašnjim moćnim carevinama. Strah od savremenika, očigledno, žestoko ljulja briselske tronove.

Veliki problem evrokratije je to što su joj data naizgled prevelika ovlašćenja. U suštini, mnogo šta funkcioniše prema parlamentarnim principima: izbori u pojedinačnim državama, ekonomska politika, društveni sistemi, tradicija… Ali klika iz Brisela voli u sve da upliće svoje prste, da kritikuje, hvali pa i nameće sopstveno mišljenje. U svijetu kakav danas funkcioniše, to jednostavno ne pije vodu.

Najbolji pokazatelj je činjenica da i u samom centru EU često dolazi do suštinskih razmimoilaženja, nerijetko zasnovanih upravo na različitosti istorija članica. Bilo starijih ili novijih. Ukratko, čelnici unije mnogo šta niti mogu niti bi valjalo da drže čvrsto u svojim rukama. Oni su, u suštini, ipak samo službenici, što nerijetko pokušavaju da prenebregnu glumeći važne političke igrače.

Najnoviji primjer za to je ideja Evropske komisije o stvaranju novog odjeljenja za spoljne poslove, čime bi aktuelnoj diplomatskoj službi koju vodi Kaja Kalas bila oduzeta određena ovlašćenja. Kako navode izvori, glavne zagovornice ove ideje su Francuska i Njemačka. Ipak, već i sama činjenica da o ovome razmišljaju u najmoćnijim državama na kontinentu svjedoči da svaka organizacija, ili barem njen dio, kada se birokratizuje, teži da odgovara prevashodno sebi samoj.

Evropski strah od "dana posle"

Problem zemalja članica i jeste u tome što pristaju na takvo stanje. A svaka "packa" iz Brisela doživljava se kao jasna negativna poruka. Posebno na tome insistiraju stranke ili pokreti koji su u opoziciji. Viđamo to, nažalost, i kod nas. Bezuslovno prihvatanje bilo kakve kritike iz centrale EU često više liči na slijepo povinovanje iznesenim zamjerkama, nego na razmišljanje o adekvatnoj sopstvenoj politici.

A pojedinačne zemlje, svaka za sebe, imaju različite prohtjeve, strategiju, istoriju... Shvataju da je vrijeme velikih ratova daleko iza nas, ali i da su mirnodopski izazovi nerijetko daleko složeniji od onih iz vremena kad se mnogo toga rešavalo – oružjem. Oni moćniji pronašli su odgovor u tutorisanju i još većem ponižavanju, pa i cjepanju "nepodobnih manjih zemalja" poput Jugoslavije, a potom i Srbije i Crne Gore, Bosne i Hercegovine, da navedemo samo nama najvažnije.

Sada kao da bi dodatno da stave šapu na sve to usitnjeno mnoštvo na kontinentu: Moldaviju, Letoniju, Estoniju, Kipar, Gibraltar… Pred kraj prošlog vijeka uzdali su se čak i u raspad tada izuzetno oslabljene Ruske Federacije. Naravno, sve u sopstvenom interesu. Očigledno, apetiti iz nekadašnjih velikih ratova nikada nisu usahnuli.

Kao da su Evropljani shvatili da u 21. vijeku s Amerikom, Kinom, Rusijom, Turskom, bivšim afričkim kolonijama… mogu da se nose samo kao jaka, pažljivo centralizovana – naddržava? Nada da bi u tome mogli da se oslone na prirodne resurse Ukrajine kao najveće države na kontinentu van Rusije samo je dovela do nove ratne katastrofe.

Brzopleto primanje bivših zemalja Istočnog bloka u EU, bez jasnog opšteg kriterijuma, dodatno je izbacilo Uniju iz zacrtanog kolosijeka. Nesuglasice su postale vidljive, a s njima i "unionističke" pretenzije Brisela. Primjer poslednjeg sovjetskog lidera Mihaila Gorbačova, koji je 1991. jednostavno raspustio najveću socijalističku zajednicu, shvaćen je kao poraz jedne ideje. Ispostavilo se, međutim, da je poruka univerzalna, i da neke zajednice, ako nemaju duboku kohezionu nit, ne mogu da opstanu dovijeka. A EU tu nit, definitivno, ne posjeduje.

Izgleda da u Briselu to još nisu shvatili.

(Autor je novinar "Politike" u penziji)