Carigradske godine Jovana Ristića (2): Ubistvo srpskog dječaka na Čukur-česmi

Jovan Ristić je u Carigrad stigao 3. novembra 1861. nakon putovanja od trinaest dana. Dužnost kapućehaje primio je tri dana kasnije. Prijem je protekao dobro, s obzirom na to da ministar spoljnih poslova, Mehmed Emin Ali-paša, nije pravio veće probleme što srpske vlasti nijesu zvanično upitale turske da li se slažu sa izborom novog kapućehaje.

dr danijel radović

privatna arhiva

Ristićeva primarna misija sa kojom je poslat u Carigrad ticala se odbrane i objašnjenja "zaključenja narodni" na Preobraženskoj skupštini. Odluke skupštine naišle su na žestok otpor kod Porte koja je u njima vidjela narušavanje svojih sizerenskih prava. Ali-paša je upozoravao garantne sile da je formiranje narodne vojske direktno upereno protiv Turske i Austrije, te da su zakoni o nasljedstvu i Državnom savjetu pokazatelj jasne namjere ka nezavisnosti. Na Porti je vladao strah da će formiranje narodne vojske dovesti do toga da ostali hrišćani u Osmanskom carstvu počnu da percipiraju Srbiju kao Pijemont. Garantne sile nijesu zauzele jedinstven stav. Dok je Rusija početkom 1862. pitanje odluka skupštine posmatrala kao završeno, dotle su, od strane diplomatskih predstavnika Velike Britanije i Austrije u Beogradu krajem 1861. i početkom 1862. srpskom knezu i ministru inostranih djela stizale protestne note, koje su bile u saglasnosti sa Portinim stavovima.

Carigradske godine Jovana Ristića (1): Najbolje rješenje za položaj kapućehaje

Jovan Ristić je već u decembru 1861. godine tražio od Ali-paše da Porta pošalje komesara koji bi u mješovitoj komisiji imao zadatak da riješi pitanje iseljenja turskog stanovništva. Od početka 1862. godine osjećala se napetost, kako na diplomatskom polju, tako i u odnosima između lokalnog srpskog i turskog stanovništva u šest utvrđenih gradova, što je često dovodilo do incidenata. Soko i Užice bila su mjesta gdje su sukobi bili najčešći. Porastu tenzija dobrim dijelom je doprinijelo pojačavanje turskih vojnih jedinica na granici sa Srbijom, kao i naoružavanje garnizona u utvrđenim gradovima. Maja mjeseca situacija je postala neizdrživa, te je Garašanin pisao Ristiću da od Ali-paše ponovo zatraži neodložni dolazak turskog komesara. U slučaju daljeg odlaganja, Ristić je Ali-paši naglasio, da će srpska vlada biti prinuđena da tursko stanovništvo koje se nalazilo izvan tvrđava stavi pod svoju jurisdikciju. Takav korak učinjen je uz saglasnost kneza Mihaila. Porta je takvu opasku tumačila kao prijetnju ratom. Ni garantne sile nijesu povoljno primile namjeru nasilnog uspostavljanja jurisdikcije. Srpskom knezu savjetovana je uzdržanost, dok je Henri Bulver, britanski ambasador u Carigradu, u cilju smirivanja situacije apelovao na Ali-pašu da pošalje komesara. Međutim, Porta je i dalje nastavila sa odlaganjem tog koraka.

U takvoj atmosferi u Beogradu je 15. juna 1862. došlo do incidenta na Čukur-česmi na Dorćolu. U sukobu oko prvenstva točenja vode turski nizami su ubili dječaka Savu Petrovića. Prilikom sprovođenja trojice nizama, dva srpska žandara su ubijena. Bio je to okidač koji je praktično doveo do ratnog stanja u srpskoj prestonici. Turska vojska se povukla u beogradsku tvrđavu, dok su Srbi držali samu Varoš. Uslijedili su mukotrpni pregovori i žučne rasprave kako da se smiri postojeće stanje. Tek narednog dana pred zoru i nakon trećeg odlaska u tvrđavu, Garašanin i Ašir-paša, komandant beogradskog garnizona, su uz prisustvo i posredovanje konzula garantnih sila potpisali konvenciju kojom je okončan prvi dan sukoba.

PRIREDIO: MILADIN VELjKOVIĆ

(NASTAVIĆE SE)