Carigradske godine Jovana Ristića (3): Prijetnja ponovnom otvaranju Istočnog pitanja

Situacija između Srba i Turaka je i dalje bila krajnje napeta. Među turskim vojnicima postojalo je veliko nezadovoljstvo zbog napuštanja varoši, što je još više podsticao austrijski konzul Konrad Vasić, koji je narednog dana posjetio tvrđavu. I pored postignutog dogovora, 17. juna u jutarnjim časovima sa tvrđave počelo je bombardovanje Beograda koje je trajalo četiri i po sata. Knez Mihailo, koji se do tog trenutka nalazio u Šapcu, vratio se u prestonicu i preuzeo komandu nad vojskom. Ratno raspoloženje dostiglo je svoj zenit. Konzuli garantnih sila, sa izuzetkom Vasića, osudili su postupak turskog garnizona i Ašir-paše.

Vijesti o bombardovanju Beograda stigle su istog dana Jovanu Ristiću. On je predstavnicima velikih sila u Carigradu uručio notu u kojoj se osuđuje postupak komandanta beogradskog garnizona, te ih je zamolio za posredovanje u rješavanju sukoba. Iako je krivica svaljena isključivo na Ašir-pašu, Ristić nije sumnjao da je odluka o bombardovanju mogla da dođe samo sa više instance. Velikom veziru izjavio je da je Ašir-paša bio u zabludi ako je mislio da bi rušenjem Beograda, srušio i samu Kneževinu, jer "Srbija nije u Beogradu". Na insistiranje predstavnika sila Ašir-paša je smijenjen, a u Beograd je poslat Vefik-efendija sa zadatkom da izvidi situaciju i podnese izvještaj. Događaji u Beogradu dodatno su alarmirali velike sile. Otvaranje još jednog žarišta na Balkanu, pored rata koji je Porta u tom trenutku vodila protiv Crne Gore, te ustanka u Hercegovini pod vođstvom Luke Vukalovića, prijetilo je ponovnom otvaranju Istočnog pitanja, što su velike sile svakako željele da preduprijede. Britanija je posebno bila zainteresovana da uzme učešće u sukobu između Porte i Srbije, sa zadatkom da se isti ne završi nepovoljno po Carigrad. Slično je na situaciju gledala i Habzburška monarhija. Ove dvije sile predlagale su da u Beograd uđe austrijska vojska radi uspostavljanja reda, što je naišlo na proteste iz Petrograda. Novonastala situacija zahtijevala je brzo djelovanje srpske diplomatije. Računalo se na podršku Rusije i Francuske. Knez Mihailo je uputio pismo ruskom i francuskom caru sa molbom za diplomatsku podršku, a nedugo nakon toga u Petrograd i Pariz stigao je izvještaj Ilije Garašanina o zbivanjima u srpskoj prestonici. Da bi se prevazišlo postojeće stanje, iz Pariza je stigla inicijativa za rješavanje srpskog pitanja na zajedničkoj konferenciji ambasadora garantnih sila u Carigradu. Usaglašavanje Rusije i Francuske u značajnoj mjeri je ubrzao izvještaj ruskog carigradskog poslanika Lobanova, koji je prenio Ristićeve riječi o nužnoj diplomatskoj podršci Srbiji, s obzirom na to da su britanski i austrijski poslanici u Carigradu pripremali zajedničko djelovanje u rješavanju situacije nastale nakon bombardovanja Beograda. U Parizu, 8. jula predstavnici Francuske i Rusije potpisali su memorandum o zajedničkoj saradnji koji se ticao srpskog pitanja.

Carigradske godine Jovana Ristića (2): Ubistvo srpskog dječaka na Čukur-česmi

I knez Mihailo i vlada smatrali su da bombardovanje prestonice, protivno međunarodnom ugovoru u Parizu iz 1856, treba iskoristiti na najbolji način. To je podrazumijevalo iseljenje turskog stanovništva iz Srbije, te napuštanje tvrđava od strane turskih garnizona. Iza tog zahtjeva srpskog kneza prva je stala Rusija. Srpski knez je od samog početka zauzeo oštar stav naspram Porte, koja je njega najviše krivila za loše odnose.

PRIREDIO: MILADIN VELjKOVIĆ

(NASTAVIĆE SE)