Đilasovo suprotstavljanje birokratizaciji i društvenim devijacijama (1): Staljinova smrt uslovila Titov zaokret

Nastavljajući dalji prikaz političkog djelovanja Milovana Đilasa, koje ga je sve više vodilo ka potpunom razlazu sa jugoslovenskim državnim i partijskim vrhom, kome je kao član ''velike četvorke'' i sam pripadao, u ovom feljtonu govorićemo o njegovom suprostavljanju birokratizmu i društvenim devijacijama u Jugoslaviji. Činimo to, podrazumijeva se, na osnovu knjige poznatog srpskog istoričara dr Aleksandra V. Miletića ''Saradnik, protivnik, neprijatelj:idejno-politička delatnost Milovana Đilasa 1945-1954'', koju već duže koristimo u osvjetljavanju ličnosti ''najvećeg istočnoevropskog disidenta''. Kao što je poznato, riječ je o prvoj kompletnoj biografiji o Đilasu, a knjigu je 2022. godine objavio Institut za noviju istoriju Srbije iz Beograda, na kome je Miletić zaposlen kao viši naučni saradnik, a ovog puta, i nje ćemo prenijeti dio iz poglavlja ''Suprotstavljanje birokratizaciji i društvenim devijacijama''.

Dr Aleksandar V. Miletić (Aleksinac, 1982), kao što smo već kazali, viši je naučni saradnik Instituta za noviju istoriju Srbije iz Beograda. Osnovnu školu i gimnaziju završio je u rodnom gradu, a studije istorije na Filozofskom fakultetu u Nišu. Doktorirao je na Filozofskom fakultetu u Beogradu, na katedri za istoriju Jugoslavije sa temom ''Politička djelatnost Milovana Đilasa 1944-1954''. Prije ove objavio je dvije monografije, isto tako posvećene političkoj djelatnosti Milovana Đilasa: ''Prelomna vremena. Milovan Đilas i zapadnoevropska socijalistička i socijaldemokratska levica 1950-1954'' (2019) i ''Titov emisar Milovan Đilas:diplomatsko-pregovaračke i spoljnopolitičke aktivnosti (1943-1953)'', (2021).

                                                                   ***

Josif Visarionovič Staljin umro je 5. marta 1953, što je jugoslovenskom rukovodstvu pružilo priliku za izlazak iz teške međunarodne pozicije, odnosno da normalizuje odnose sa Moskvom i postepeno preduzima mjere u pravcu oslobađanja od kompromitujuće saradnje sa Zapadom. Ovaj iznenadni događaj najavio je i početak postepenog slabljenja reformskog zamaha i ograničavanja demokratizacije u pojedinim oblastima društvenog života.

Isprva se u javnosti nijesu primjećivali posebni znaci nekog naglog zaokreta u unutrašnjoj politici. Međutim, u vrhu SKJ se poslije Staljinove smrti postepeno javljaju tendencije ka stopiranju procesa političkih reformi, demokratizacije i liberalizacije društva. Tito je sve naglašenije ukazivao na potrebu okončavanja saradnje sa Zapadom, što se odražavalo i na područja unutrašnje politike, posebno na one oblasti društva gdje su demokratski procesi vidljivo uzeli maha. Tako Đilas u memoarima bilježi: "Svi smo se slagali s njim u okončavanju pomoći – zavisnosti od Zapada. Ali je njegovo nastojanje na tome, baš u to vrijeme, imalo prizvuk zaokreta i u unutrašnjoj politici: zaustavljanje demokratizacije, prvenstveno u intelektualnoj sferi – u toj sferi se bilo i najdalje otišlo. Tu, u intelektualnoj sferi, osjetile su se, započele su razlike. Utoliko očitije i neizbježnije što je Tito ukazivao na 'negativne uticaje' sa Zapada na kulturu i omladinu, a ja u svojoj glavi već nijesam dijelio duhovne tvorevine na 'zapadne' i 'istočne', a jedva i na 'dekadentne' i progresivne. Počele su razlike i u gledanju na Savez komunista – na njegovu ulogu.

PRIREDIO: MILADIN VELjKOVIĆ

(NASTAVIĆE SE)