Od nacionalnih strategija na papiru do strategija sa rezultatima

Piše: prof. dr Jove Kekenovski

Tokom poslednje dvije i po decenije gotovo sve države Zapadnog Balkana usvojile su veliki broj nacionalnih strategija u različitim oblastima javnih politika. Od ekonomskog razvoja, obrazovanja, zdravstva i kulture, preko turizma, poljoprivrede i digitalizacije, do zaštite životne sredine, sporta i socijalne politike, strateško planiranje postalo je jedan od osnovnih instrumenata savremenog javnog upravljanja i važan dio procesa institucionalne modernizacije i evropskih integracija.

Nema sumnje da je to predstavljalo značajan iskorak. Nacionalne strategije omogućile su institucijama da razmišljaju dugoročnije, da jasnije definišu razvojne prioritete i da javne politike postepeno usklađuju sa evropskim standardima. Danas gotovo da ne postoji važnija oblast društvenog razvoja koja nije obuhvaćena nekim strateškim dokumentom.

Upravo zato, posle više od dvije i po decenije praktičnog iskustva se nameće se suštinsko pitanje. Da li je danas najveći izazov napisati novu nacionalnu strategiju ili obezbijediti njenu uspješnu, mjerljivu i održivu realizaciju?

Po mom dubokom uvjerenju, odgovor je jasan. Zapadnom Balkanu više ne nedostaju strategije. Zapadnom Balkanu nedostaje savremen sistem upravljanja nacionalnim strategijama. Došlo je vrijeme da napravimo sledeći korak u razvoju javnog upravljanja.

Ako je prvu generaciju nacionalnih strategija obilježilo uvođenje strateškog planiranja kao temeljnog instrumenta razvojne politike, onda druga generacija mora biti posvećena izgradnji sistema njihovog strateškog upravljanja. To nije revolucija. To nije odbacivanje dosadašnjih iskustava. To nije kritika postojećih strategija. Naprotiv. To je njihov prirodan razvoj. Do sada je glavno pitanje bilo: Kako napisati dobru strategiju? Danas bi ključno pitanje trebalo da bude: Kako njome uspješno upravljati?

Piše: prof. dr Jove Kekenovski

--

Istinska strateška zrelost jedne države ne ogleda se u broju usvojenih strategija, već u sposobnosti institucija da njima kontinuirano upravljaju, da mjere rezultate, uče iz sopstvenih iskustava i blagovremeno prilagođavaju javne politike novim društvenim, ekonomskim i tehnološkim izazovima a to je jedan od najvećih izazova savremenog javnog upravljanja.

Između usvajanja strategije i postizanja njenih stvarnih rezultata često postoji značajan institucionalni jaz. Taj jaz nije posledica nedostatka vizije već posledica nepostojanja integrisanog sistema nacionalnog strateškog upravljanja.

Nedovoljno precizni indikatori, ograničeni ili formalni mehanizmi monitoringa, rijetke nezavisne evaluacije, slaba povezanost između strateških ciljeva i budžetskog planiranja, česte institucionalne promjene, kao i nedovoljno razvijena kultura javne odgovornosti, predstavljaju slabosti koje se, u većoj ili manjoj mjeri, mogu prepoznati u većini država Zapadnog Balkana.

Intenzitet ovih izazova nije isti u svim državama. Postoje značajne razlike u institucionalnim kapacitetima, stepenu administrativne razvijenosti i uspješnosti pojedinih politika. Ipak, zajedničko iskustvo regiona pokazuje da je nakon faze intenzivnog strateškog planiranja došlo vrijeme za novu fazu – fazu izgradnje sistema koji će obezbijediti da strategije postanu stvarni instrumenti upravljanja razvojem, a ne samo dobro napisani dokumenti.

Po mom mišljenju, takav model treba da počiva na jedanaest međusobno povezanih stubova – strateško planiranje zasnovano na dokazima; jasno definisane i mjerljive SMART indikatore; integrisano upravljanje implementacijom; finansijsku realnost i održivost; kontinuirani monitoring; nezavisnu evaluaciju i institucionalno učenje; transparentnost i javnu odgovornost; profesionalni i institucionalni kontinuitet; aktivno partnerstvo sa akademskom i stručnom zajednicom; digitalno strateško upravljanje, kontinuirano unapređivanje i stratešku adaptaciju nacionalnih strategija.

Ovih jedanaest stubova ne predstavljaju samo novu metodologiju izrade i praćenja nacionalnih strategija. Oni predstavljaju osnovu jednog novog modela nacionalnog strateškog upravljanja, koji integriše strateško planiranje, implementaciju, finansiranje, monitoring, evaluaciju, institucionalno učenje i javnu odgovornost u jedinstven sistem upravljanja javnim politikama. Time strategija dobija novu upravljačku dimenziju. Pored svoje planske funkcije, ona postaje dinamičan instrument kontinuiranog upravljanja, praćenja, vrednovanja i unapređivanja javnih politika.

Primjena ovog modela donosi višestruke koristi kako institucijama, tako i društvu u cjelini. Nacionalne strategije postaju realnije, jer se njihovi ciljevi neposredno povezuju sa raspoloživim finansijskim, kadrovskim i institucionalnim kapacitetima. Istovremeno, jasno definisani indikatori omogućavaju precizno mjerenje napretka, dok kontinuirani monitoring i nezavisna evaluacija omogućavaju blagovremeno prepoznavanje slabosti i korekciju mjera tokom same implementacije. Na taj način institucije više ne upravljaju dokumentima, već rezultatima.

Ovaj model jača transparentnost, javnu odgovornost i povjerenje građana, jer javnost dobija mogućnost da kontinuirano prati stepen realizacije strateških ciljeva, a ne samo njihovo svečano usvajanje. Istovremeno, stvaraju se uslovi za razvoj institucionalnog pamćenja i kulture učenja, što predstavlja jedno od osnovnih obilježja najuspješnijih sistema javnog upravljanja u Evropi.

Posebna vrijednost ovog koncepta leži u činjenici da je univerzalno primjenljiv. Njegovi principi mogu se podjednako uspješno primijeniti u oblasti ekonomskog razvoja, obrazovanja, zdravstva, kulture, turizma, životne sredine, poljoprivrede, digitalizacije, sporta, bezbjednosti i svih drugih javnih politika.

Ovaj model nije namijenjen jednoj instituciji, jednoj oblasti ili jednoj državi. On predstavlja prvi pokušaj da se nacionalne strategije posmatraju kao integrisani sistem nacionalnog strateškog upravljanja, a ne samo kao pojedinačni planski dokumenti. On povezuje strateško planiranje, implementaciju, finansiranje, monitoring, evaluaciju, institucionalno učenje i javnu odgovornost u jedinstven model upravljanja javnim politikama. Zbog svoje univerzalnosti, ovaj model može predstavljati zajednički konceptualni okvir za razvoj druge generacije nacionalnih strategija, kako u državama Zapadnog Balkana, tako i u drugim zemljama koje nastoje da unaprijede sistem strateškog upravljanja.

Vjerujem da ovaj model može postati zajednički okvir za razvoj druge generacije nacionalnih strategija, ne samo u državama Zapadnog Balkana, već i šire, jer se zasniva na univerzalnim principima dobrog upravljanja, mjerljivih rezultata, institucionalne odgovornosti i kontinuiranog unapređivanja javnih politika.

Ubijeđen sam da je došlo vrijeme da nacionalne strategije dobiju novu upravljačku dimenziju. Pored svoje planske funkcije, one treba da postanu dinamični sistemi kontinuiranog upravljanja, praćenja, vrednovanja i stalnog unapređivanja javnih politika. Upravo u tome vidim suštinu druge generacije nacionalnih strategija i sledeću razvojnu fazu savremenog javnog upravljanja u zemljama Zapadnog Balkana.

(Autor je univerzitetski profesor političkih nauka)