Carigradske godine Jovana Ristića (7): Bez diplomatskog imuniteta, sa šifrovanom prepiskom

Iako između predsjednika vlade Garašina i kapućehaje 1862. nije bilo direktnog sukoba, Ristić se jeste žalio knezu na prvog ministra i kroz privatnu prepisku pokušavao da kompromituje svog nadređenog. Ponovo je, kao godinu dana ranije, pokušavao da utiče na vladara da državnu upravu povjeri mlađim ljudima. Trebalo je po Ristićevog predlogu izaći "iz vračarskih tradicija", tačnije diplomatske prakse Ustavobraniteljske upravljačke elite. Time je aludirao i na period kada je Garašanin u svojoj mladosti nastupao kao protivnik dinastije Obrenović, i tako nastojao da posije dodatno sjeme nepovjerenja kod kneza prema njegovom prvom ministru.

Ristić je bio u pravu kada je konstatovao da su rješenja Kanličke konferencije sa sobom nosila samo "klicu neprekidne raspre". Teškoće su bile uočljive u radu mješovitih komisija koje su bile zadužene za izvršenje odluka konferencije. Pitanja proširenja rejona beogradske tvrđave, isplate odštete muslimanskom stanovništvu, te iseljenje istog, samo su pojačavala napetost između Srbije i Porte. Radikalno različite procjene nadoknade, dovele su do toga da komisija za iseljenje obustavi svoj rad kod Malog Zvornika i Sakra, čime ova dva pitanja nijesu do kraja riješena.

Odnosi između Srbije i Porte bili su nakon završetka Kanličke konferencije u naredne tri-četiri godine konstantno u silaznoj putanji. Iako je nominalno vladao mir, on je bio samo prividan. Postojanje brojnih i opasnih nesuglasica moglo je lako da dovede do ratnog sukoba. Do najozbiljnijeg ispita na tom polju došlo je već krajem 1862. godine. Nakon incidenta sa ruskim brodom "Rabotnik", koji je prevozio šalitru i olovo iz Marseja u Srbiju, preko Rumunije kretao iz Rusije za Srbiju. "Afera oružje" dodatno je alarmirala garantne sile. Ubrzo je Ristić bio prinuđen da pred Portom dokazuje da oružje ne krije iza sebe bilo kakve ratne namjere uperene protiv sizerena, te da Srbija ima radi sopstvene bezbjednosti pravo da se naoruža. Ministarska kriza u Turskoj, kao i izbijanje ustanka u Poljskoj 1863. godine, prebacilo je fokus velikih sila sa Balkana, što je dovelo do toga da oružje bezbjedno stigne u Srbiju, bez diplomatskih posljedica.

Carigradske godine Jovana Ristića (6): Dio krivice svalio na Garašanina

Srpski zastupnik u Carigradu nije uživao diplomatski imunitet, već je imao pravo samo na šifrovanu telegrafsku prepisku. Ipak, ta uloga je bila daleko značajnija od nominalne. Ristićev primarni zadatak kao kapućehaje bio je da se preko njega obavljaju svi važni bilateralni poslovi Srbije pred Portom, njegov položaj mu je omogućavao održavanje diplomatskih kontakata sa predstavnicima velikih sila, što je za vazalnu Srbiju bilo od neprocjenljivog značaja. Priroda Ristićevog položaja omogućila mu je da iz same prestonice prati dešavanja u Osmanskom carstvu. Najbitnije su bile informacije koje su se ticale evropskog dijela Turske, bilo da se radi o odnosima Porte sa Grčkom, Crnom Gorom ili Rumunijom. U njegovim izvještajima nijesu zanemarivani ni azijski djelovi Turske, tako da se često mogu naći vijesti o dešavanjima na drugom kraju carstva, poput Egipta. Događaji u samom Carigradu, odnosi među najvažnijim turskim političkim ličnostima tog perioda, takođe su bili lajt-motiv Ristićevih prezidijala. Isto je doprinosilo da se u Beogradu stekne bolja predstava o uređenju pojedinih provincija, međunarodnom položaju, politici, unutrašnjim poteškoćama sa kojima se suočavalo Osmansko carstvo u sedmoj deceniji 19. vijeka. Pitanje Rumunije bilo je jedno od najvažnijih.

PRIREDIO: MILADIN VELjKOVIĆ

(NASTAVIĆE SE)