Ispod Staljinovog šinjela (4): Pokušaj prisajedinjenja rumunskog Banata Jugoslaviji

Dolasci delegacija Srba iz Banata u Beograd, slanje agenata i partizanskih jedinica koje su unosile nemir i zajedno sa sovjetskim vojnicima pljačkale rumunska sela izazivalo je veliki strah u Bukureštu. Rumunska tajna služba je posebno bila u pripravnosti poslije saznanja da je Staljin tokom boravka Andrije Hebranga u Moskvi januara 1945. godine podržao jugoslovenske zahtjeve savjetom da Srbi treba da traže ujedinjenje sa Jugoslavijom. U tom smislu treba sagledavati dalje događaje. U Jugoslaviju je 25. marta 1945. godine stigla delegacija SAF-a na čijem čelu su bili Dušan Jovanović zvani Debeli, službenik ambasade i oficir Ozne, Radivoj Rada Felnački, Pavle Stojanov, Ljubica Marković i Lazar Adamov, koja je Ivanu Šubašiću podnijela izvješaj o teškom položaju manjine, ali i iznijela želje za prisajedinjenjem.

Ipak, kako Miodrag Milin smatra, želja za odvajanjem rumunskog Banata i prisajedinjenjem Jugoslaviji nije bila odraz odnosa dvaju naroda, već komplikovanih zbivanja na Balkanu i spoljašnjeg uticaja. Srbima manjincima koji su "nešto načuli o Lenjinu, Staljinu i komunističkoj ideologiji" pojačanoj dolaskom Crvene armije i propagandnim parolama, da ništa što je staro u Rumuniji ne treba da preživi, zazvučalo je kao jedinstvena prilika da najzad dođu do "pravde" i oslobode se svih stega. Međutim, ono što oni tada nijesu znali bilo je da pitanje zapadnih granica Rumunije za Moskvu nije bilo sporno, te s toga ni klasna borba i princip samoopredjeljenja nijesu mogli biti garant da će do izvjesnih promjena granice stvarno doći.

Da je to za Moskvu bila politička igra i sredstvo pritiska pokazala je promjena u stavu neposredno po uspostavljanju vlade Petrua Groze marta 1945. Kako bi privukli Rumune i sredili situaciju u državi, Sovjeti su počeli da garantuju teritorijalni integritet. Za Grozu, istočni Banat je bio nedjeljiva cjelina Rumunije, a zapadni Banat Jugoslavije, a nastupanje "jugoslovenskih i rumunskih reakcionarnih elemenata je bilo s ciljem da se zatruju odnosi među susjedima". Uznemirenost koju su, s jedne strane, u Rumuniji širili agenti iz Jugoslavije i pristalice ujedinjenja sa FNRJ, a s druge, rumunski u Banatu i istočnoj Srbiji, trajala je do proljeća 1945.

Ispod Staljinovog šinjela (3): Srpski partizani Temišvar nazivali Titovgrad

Vrhunac djelatnosti manjinaca, sukoba, ali i de fakto rješenje pitanja prisajedinjenja Banata Demokratskoj Federativnoj Jugoslaviji (DFJ), došli su sa pokušajima Pavla Stojanova, predsjednika omladine SAF-a, i Borislava Popovića da organizuju Kongres SAF-a u Temišvaru 8. maja 1945. Slučajno ili ne, baš u vrijeme kada je u Beogradu počeo Osnivački kongres KP Srbije (8–12. maj 1945). Cilj Kongresa bila je borba za ravnopravnost, veća prava srpske i duge slovenske manjine u Rumuniji i njihovo uključivanje u strukture državne organizacije. U početku Kongres je imao podršku rumunskih i sovjetskih vlasti. Međutim, pred samo otvaranje 7. maja major Pudrik, šef Savezničke kontrolne komisije je zabranio održavanje Kongresa sa obrazloženjem da SAF nije registrovana organizacija i da događaj nije prijavljen vlastima. Pravi razlog je bio strah od donošenja Deklaracije kojom bi se objavilo prisajedinjenje rumunskog dijela Banata Jugoslaviji.

PRIREDIO: MILADIN VELjKOVIĆ

(NASTAVIĆE SE)