Jermenija između Moskve i Zapada: Vjetrovi Kavkaza

Piše: Nikola Banićević

Mihail Gorbačov, predsjednik SSSR-a, tih dana živi u ritmu kriznih sastanaka, telefonskih linija koje ne prestaju da zvone i pokušaja da se država ne raspadne pred njegovim očima. Paradoksalno, u krizi na Kavkazu vjeruje Vladimiru Krjučkovu, šefu KGB-a, i ministru odbrane, generalu Dmitriju Jazovu. Ljudima koji su mu tada planirali političko rušenje.

Na Kavkazu se sprema sukob širih razmjera. Počinje operacija koja će prerasti u sukob ruskih i azerbejdžanskih oružanih snaga i jermenskih trupa. Negdje između planinskih linija, gdje granica nikada nije bila mirna, ponovo je progovorila artiljerija. U sekundi, tišina Nagorno-Karabaha raspala se u metal i vatru. Gradovi i sela koji su godinama živjeli u prividu zamrznutog konflikta probudili su se u stvarnosti rata koji nikada nije nestao. Odnos između Jermenije i Ruske Federacije predstavlja jednu od najtipičnijih posthladnoratovskih priča o asimetričnom savezništvu koje se postepeno pretvara u političku distancu bez formalnog raskida. Nakon raspada SSSR-a, Jermenija je svoju nacionalnu bezbjednost gotovo u potpunosti vezala za Moskvu. U kontekstu konflikta oko Nagorno-Karabaha, Rusija je postala ključni vojno-politički oslonac, dok je Jermenija zauzvrat ušla u strukture poput CSTO, oslanjajući se na rusko oružje, baze i diplomatsku zaštitu. Taj odnos je funkcionisao po jasnoj logici: Jermenija kao klijent i saveznik, Ruska Federacija kao regionalni garant i arbitar moći na Južnom Kavkazu.

Nikola Banićević

privatna arhiva

Međutim, ta ravnoteža počinje da se lomi u fazi eskalacije 2020. godine. Drugi rat oko Nagorno-Karabaha razotkrio je ograničenja tog bezbjednosnog aranžmana. Iako je Moskva formalno ostala posrednik i garant prekida vatre, u Jerevanu se sve snažnije formira percepcija da Rusija nije intervenisala na način koji je Jermenija očekivala od strateškog saveznika. Taj utisak dodatno je produbljen događajima iz 2023. godine, kada je brza azerbejdžanska operacija dovela do sloma jermenskih struktura u Karabahu i odlaska Jermena iz regiona, čime je simbolički urušen čitav koncept "ruskog bezbjednosnog kišobrana". U tom kontekstu dolazi do političke transformacije u Jerevanu pod vođstvom Nikola Pašinjana. Njegova politika ne predstavlja formalni raskid sa Moskvom, već pokušaj strateške diversifikacije: balansiranje između Moskve i Zapada, uključujući približavanje Evropskoj uniji i Sjedinjenim Američkim Državama. Ova promjena se u Moskvi sve više interpretira kao geopolitičko udaljavanje iz sfere tradicionalnog ruskog uticaja, dok u Jerevanu dobija oblik pokušaja smanjenja zavisnosti od jednog bezbjednosnog centra moći.

Izbori u Jermeniji prestaju biti isključivo pitanje unutrašnje politike i sve više poprimaju karakter referenduma o spoljnopolitičkom smjeru države: između tradicionalne bezbjednosne zavisnosti od Ruske Federacije i pokušaja geopolitičkog balansiranja u multipolarnom okruženju. Stranka Građanski ugovor premijera Nikole Pašinjana pobijedila je na parlamentarnim izborima početkom juna. Na taj način stranke koje je premijer nazvao proruskim neće imati većinu. One najavljuju žalbe na izborni rezultat. Ključna briga za Moskvu jeste pitanje da li će njena vazduhoplovna baza ostati u Jermeniji ili ne. Postavlja se pitanje zašto je Moskva odustala od podrške Jermeniji u ovom bezbjednosno dinamičnom i interesno važnom regionu. Ruska Federacija je posustala u Jermeniji jer je rat u Ukrajini preusmjerio njene vojne i političke kapacitete na taj front, ostavljajući Južni Kavkaz u drugom planu. Istovremeno, promijenila je strategiju – od garanta bezbjednosti postala je upravljač ograničenog uticaja, bez spremnosti za direktnu i odlučujuću intervenciju u krizama na terenu. U taj prostor ušli su novi akteri, prije svega Turska, ali i Zapad, kroz diplomatske i infrastrukturne mehanizme, čime je ruski monopol posredovanja razbijen i uloga Moskve relativizovana. U takvom rasporedu snaga, Južni Kavkaz se transformisao iz relativno hijerarhijskog bezbjednosnog sistema u prostor trajne nestabilne ravnoteže, gdje se bezbjednost više ne garantuje jednim centrom moći, već se stalno pregovara, testira i redefiniše.

Kavkaz se vratio svojoj osnovnoj logici, prostoru gdje se poredak ne nasljeđuje, već iznova osvaja. Duvaju danas novi jugozapadni planinski vjetrovi, koji sve snažnije potiskuju hladne ruske zime. Jermenija gleda kroz vrata Kavkaza ka Zapadu, sa trenutnom željom za raskidom sa prošlošću koja je prati.

(Autor je doktor političkih nauka, predavač na Univerzitetu "Donja Gorica")

Mišljenja objavljena u tekstovima autora nisu nužno i stavovi redakcije „Dana"