Novi raspored snaga unutar evroatlantskog prostora: Evolucija 1.0–3.0

Piše: Nikola Banićević

Dok je Berlin još mirisao na prašinu srušenog zida, grad je bio u šoku i euforiji istovremeno. Na njegovim ulicama 6. novembarskog dana 1989. godine sreli su se dva predsjednika, Helmut Kol i Fransoa Miteran. Jedan uvjeren da se Evropa konačno ujedinjuje, drugi zabrinut da se njena ravnoteža tiho narušava. Taj susret nije bio samo razgovor o Njemačkoj, već prvi trenutak u kojem se vidjelo da se stari evropski poredak završava, a novi još nema pravila. Upravo ta dilema, između ubrzane istorije i potrebe da se ona politički kontroliše, danas se ponovo vraća kroz rasprave o NATO 3.0 i novoj podjeli odgovornosti između Evrope i SAD. Danas, tri decenije kasnije, Evropa ponovo stoji na prekretnici bezbjednosnih izazova. Odluka koja kuca na vrata Brisela dovešće do snažnijeg jedinstva ili razilaženja kroz nedovršene ideje i predloge o budućnosti njene bezbjednosti.

Ponekad se velike geopolitičke promjene ne prepoznaju po potpisanim sporazumima i svečanim deklaracijama, već po tome što se u tišini mijenja logika na kojoj je počivao jedan međunarodni poredak. Upravo se to danas događa unutar NATO-a. Sedamdeset sedam godina nakon osnivanja Alijanse, Zapad ulazi u novu fazu. Ne zato što se SAD spremaju da napuste Evropu, niti zato što Evropa želi da se odvoji od SAD, već zato što se svijet promijenio, a zajedno s njim i priroda prijetnji i raspodjela odgovornosti. Ako je NATO 1.0 bio savez stvoren za odvraćanje SSSR-a, a NATO 2.0 organizacija koja je nakon Hladnog rata tražila svoju novu ulogu kroz intervencije i upravljanje krizama, onda NATO 3.0 predstavlja pokušaj povratka osnovnoj ideji saveza, ali u sasvim drugačijim istorijskim okolnostima.

Jermenija između Moskve i Zapada: Vjetrovi Kavkaza

Suština američke poruke nije povlačenje iz Evrope, već zahtjev da Evropa konačno preuzme glavni teret svoje konvencionalne odbrane. Vašington želi da ostane nuklearni garant, tehnološki lider i globalni strateški centar Zapada, ali više ne želi da bude jedini stub evropske bezbjednosti. To nije posljedica izolacionizma, već geopolitičke realnosti. Prvi put nakon Drugog svjetskog rata SAD se suočavaju sa mogućnošću istovremenog nadmetanja sa NR Kinom u Indo-Pacifiku, dugotrajnog suprotstavljanja Ruskoj Federaciji i rastuće nestabilnosti na Bliskom istoku. Nijedna sila, pa ni američka, ne može neograničeno nositi teret tri strateška fronta. Zbog toga se od Evrope danas traži nešto što se decenijama odlagalo: da od ekonomskog giganta postane i ozbiljan bezbjednosni akter.

Paradoksalno, upravo bi američki pritisak mogao ostvariti ono što Evropska unija sama nije uspjela tokom posljednjih trideset godina. Zajednička bezbjednosna i odbrambena politika Evropske unije dugo je ostajala zarobljena između političkih deklaracija i nacionalnih interesa država članica. Međutim, rat u Ukrajini i promjena američkih prioriteta prisiljavaju evropske države da ubrzano grade vlastite kapacitete, razvijaju zajedničku vojnu industriju, povećavaju izdvajanja za odbranu i stvaraju sposobnosti koje su decenijama prepuštale Vašingtonu.

Nikola Banićević

Privatna arhiva

Upravo tu se nalazi možda najveća zabluda savremene rasprave. Jačanje evropske odbrambene dimenzije ne znači slabljenje NATO-a. Naprotiv, prvi put se ozbiljno otvara mogućnost nastanka snažnog evropskog stuba unutar Alijanse. Evropska strateška autonomija i evroatlantizam više ne moraju biti suprotstavljeni pojmovi. Ukoliko taj proces uspije, odnosi između EU i SAD mogli bi preći iz odnosa zavisnosti u odnos partnerstva. SAD bi ostale garant strateškog odvraćanja i globalne projekcije moći, dok bi EU preuzela veću odgovornost za sopstveno susjedstvo, istočno krilo NATO-a, Mediteran, Zapadni Balkan i južno susjedstvo.

Međutim, pitanje nije samo ko će plaćati više i ko će imati više vojnika; pitanje je kakav NATO može odgovoriti izazovima 21. vijeka. Jer prijetnje budućnosti neće ličiti na one iz vremena Hladnog rata. Prvi izazov predstavljaju hibridni sukobi: sajber napadi, dezinformacione kampanje, sabotaže infrastrukture i djelovanje preko posrednika brišu granicu između mira i rata. Drugi izazov jeste povratak geopolitičkog rivalstva velikih sila. Svijet se kreće prema dugotrajnoj multipolarnoj nestabilnosti u kojoj će se istovremeno preplitati američko-kinesko nadmetanje, ruski revizionizam i nestabilnost Bliskog istoka. Treći izazov dolazi iz tehnološke revolucije. Vještačka inteligencija, autonomni sistemi, dronovi, svemirske tehnologije i kvantne komunikacije mijenjaju samu prirodu vojne moći. Buduće odvraćanje neće zavisiti samo od tenkova i aviona, već od sposobnosti društava da zaštite svoje mreže, infrastrukturu, industriju i tehnološku prednost. Zbog toga će NATO budućnosti vjerovatno manje ličiti na klasični vojni savez iz 20. vijeka, a više na integrisanu mrežu vojnih, tehnoloških, industrijskih i obavještajnih kapaciteta. Možda se upravo u tome krije najveća istorijska ironija. Nakon decenija tokom kojih je Evropa strahovala od prevelikog američkog uticaja, danas se suočava sa sasvim drugačijim izazovom: šta ako SAD više ne žele da same nosi teret evropske bezbjednosti? Od odgovora na to pitanje zavisiće ne samo budućnost NATO-a, već i sudbina evroatlantizma.

NATO 3.0 ne označava kraj Zapada. Naprotiv, mogao bi predstavljati početak njegove nove faze u kojoj Evropa prvi put nakon 1945. godine više neće imati pravo da bude samo ekonomska sila, već će morati da nauči kako da postane i geopolitička.

(Autor je doktor političkih nauka, predavač na Univerzitetu "Donja Gorica")