Crna Gora i Evropska unija iz francuske perspektive: Paradoks pristupanja o kojem se gotovo uopšte ne govori

Piše: Melodi Tran Tuan

U medijima, govorima političkih lidera, ali i svakodnevnim razgovorima, pristupanje EU je tema koja je svuda prisutna.

U Podgorici je zastava EU dio pejzaža. Zajedno sa crnogorskim dvoglavim orlom vijori se na brojnim zgradama institucija, gotovo kao da je država već dio evropske porodice.

Kako su prolazili dani, taj utisak je postajao sve snažniji. Sjećam se taksiste koji me je dočekao na aerodromu. Dok smo se vozili kroz Glavni grad, sa velikim entuzijazmom govorio je o ulasku Crne Gore u Evropsku uniju – ne u kondicionom vremenu, već u budućem vremenu. Ne kao o mogućnosti, već kao o izvjesnoj budućnosti.

Crna Gora pregovara o članstvu u EU već duže od decenije i danas se smatra najnaprednijom državom kandidatom u procesu proširenja. U toj trci ka članstvu, Francuska, moja domovina, zauzima oprezniji stav. Ovakvo oklijevanje posebno je došlo do izražaja nakon velikih proširenja Evropske unije 2004. i 2007. godine, koja su u značajnoj mjeri preoblikovala EU.

Cilj nije protivljenje proširenju, već insistiranje da ono bude praćeno dubljom integracijom evropskog projekta. U slučaju Hrvatske, na primjer, Francuska je podržala njen pristupni proces, ali je istovremeno naglašavala važnost sprovođenja institucionalnih i pravosudnih reformi prije članstva. Ovaj pristuo donio je Francuskoj reputaciju zemlje koja usporava proces proširenja, iako ona tvrdi da joj je osnovni cilj da spriječi „razvodnjavanje“ EU.

Ipak, u ovom dugom i zahtjevnom procesu često se zanemaruje jedan važan akter: javno mnjenje u državama članicama. Osim pregovora i zatvaranja pregovaračkih poglavlja, proširenje je prije svega politički projekat, koji moraju razumjeti i prihvatiti sami građani Unije.

Tema koja je gotovo nevidljiva u francuskoj javnoj debati

Dok sam proučavala rezultate Standardnog Eurobarometra 105 (proljeće 2026), sprovedenog tokom marta i aprila u 27 država članica Evropske unije i nekoliko država kandidata, primijetila sam da je podrška proširenju upravo u Francuskoj najniža među svim članicama EU. Samo 35% ispitanika podržava dalje proširenje, dok mu se 54% protivi. Ovi podaci potvrđuju nelagodu koju proširenje EU i dalje izaziva u Francuskoj.

Mogla bih navesti uobičajena objašnjenja: strah od nekontrolisanih migracija, zabrinutost zbog korupcije ili kriminala koji se često povezuju sa državama kandidatima ili bojazan zbog finansijskog opterećenja za poreske obveznike. Mogla bih ta pitanja povezati sa ekonomskim, društvenim i političkim prilikama u Francuskoj. Međutim, smatram da bi se time zanemario jedan mnogo ozbiljniji problem.

Od dolaska u Crnu Goru prije dvije sedmice prisustvovala sam brojnim konferencijama, debatama i sastancima na kojima je proširenje EU u središtu diskusija. Samo je jedna osoba otvoreno ukazala na pitanje načina na koji su građani država članica informisani - ili, preciznije, nedovoljno informisani - o napretku pristupnih pregovora. Bio je to poslanik iz Moldavije, koji je govorio na skupu parlamentaraca, opozicionih političara i predstavnika civilnog društva sa Zapadnog Balkana.

„Da li je proširenje Evropske unije postalo tabu tema u državama članicama?“, upitao je zabrinuto.

Ne znam da li je proširenje tabu tema u drugim državama Evrope. U Francuskoj se, međutim, o njemu prije ćuti nego što se raspravlja. Govori se o evropskoj odbrani, suverenitetu, migracijama i konkurentnosti. Raspravlja se čak i o budućnosti same Evropske unije. Ali o njenom proširenju? O napretku pristupnih pregovora? O reformama koje sprovode države kandidati? O pregovaračkim poglavljima koja se otvaraju ili zatvaraju? O kriterijumima koje moraju ispuniti prije članstva? Gotovo nikada.

Kada proširenje postane demokratska debata koja nedostaje Evropskoj uniji

Dan kada će Crna Gora pokucati na vrata

Dok je francuski predsjednik Emanuel Makron 5. juna 2026. godine učestvovao na Samitu EU - Zapadni Balkan u Tivtu, ja sam prisustvovala devetom sastanku mreže Prijatelji Zapadnog Balkana, gdje sam, između ostalih, razgovarala sa Kristijanom Kastanjom, predsjednikom organizacije VoisinageS i savjetnikom za zagovaranje u udruženju Za Ukrajinu, za njihovu i našu slobodu! Njegov odgovor bio je nedvosmislen: „Proširenje EU u Francuskoj nije tema, ili čak kontratema u javnoj debati. A pro-srpski stav predsjednika Makrona ne doprinosi razjašnjavanju pitanja posvećenosti evropskim vrijednostima kod država kandidatkinja ili potencijalnih kandidatkinja.“ To je, makar, jasno…

Nakon što je ukazao na ograničenu pažnju koju su francuske političke partije tokom kampanje za izbore za Evropski parlament 2024. godine posvetile proširenju EU, kritikovao je i medijsku tišinu kada je riječ o mogućem pristupanju Crne Gore: „Mediji ignorišu ovu temu. Nastaviće da je ignorišu što je duže moguće. Ali kada dođe do pristupanja Crne Gore - ako želimo da budemo optimisti - reakcije će biti negativne i preplaviće francuski medijski prostor.”

Ako su francuski građani danas slabo upoznati sa pristupnim procesom Crne Gore, kako će reagovati kada članstvo postane realna mogućnost? Za Kristijana Kastanju rizik je u tome što će pitanje proširenja iznenada dospjeti u središte javne debate kroz kontroverze, umjesto kroz informisanu raspravu, dok će nacionalne zabrinutosti zasijeniti suštinska pitanja koja prate ovaj proces pristupanja.

Proces proširenja koji se u Francuskoj slabo razumije

Za 22-godišnju Leoni, fizioterapeutkinju, pitanje proširenja EU nedavno se ponovo našlo u fokusu javne rasprave, prvenstveno zbog rata u Ukrajini i njegovog uticaja na ravnotežu snaga na evropskom kontinentu. „Mislim da je to trenutno veoma aktuelna tema zbog sukoba u Ukrajini“, objašnjava ona.

Uz nju je Lazar, 22-godišnji student medicine, rođen u Srbiji, koji se sa deset godina preselio u Francusku, pa region Zapadnog Balkana poznaje i kroz sopstveno životno iskustvo.

Ni jedno od njih dvoje u trenutku razgovora nije znalo da se Crna Gora trenutno smatra najnaprednijom kandidatkinjom za članstvo u Evropskoj uniji. „Nijesam imala pojma, hvala na informaciji! Mislila sam da su najnaprednije zemlje Moldavija i Ukrajina […],“ Leoni to saznaje u toku razgovora. „Znao sam samo da je jedna od država kandidatkinja,“ jednako je iznenađen Lazar.

Kada je riječ o samom procesu proširenja, Lazar ima „prilično pozitivan“ stav, smatrajući da bi potencijalno proširenje EU moglo podstaći razmjenu i saradnju među državama - pod uslovom da se za to prethodno stvore odgovarajući uslovi. „Prije svega, donijelo bi intenzivniju ekonomsku saradnju, ali i veću kulturnu raznolikost. Osim toga, moglo bi EU dati veću političku težinu na međunarodnoj sceni. Proširenje bi, takođe, moglo podstaći nove političke i ekonomske reforme koje bi koristile i državama koje pristupaju i onima koje su još u procesu pristupanja, kao i njihovim građanima“, objašnjava on.

Kako je razgovor odmicao, njihovi stavovi se približavaju zajedničkom zapažanju – da francuska javnost ima fragmentarno i nedovoljno razvijeno razumijevanje Zapadnog Balkana. „U Francuskoj nijesmo dovoljno informisani o istoriji, političkom kontekstu, pa čak ni o kulturi tih zemalja“, kaže Leoni. Prema njenim riječima, region se često svodi ili na razgledničke slike namijenjene privlačenju turista ili na nasilne sukobe koji su obilježili prostor bivše Jugoslavije, bez stvarnog razumijevanja njegove raznolikosti i složene istorije. Takvo nepoznavanje je, smatra ona, dodatno razumljivo jer je i sam pojam „Zapadni Balkan“ primarno politički termin koji EU koristi za države regiona koje su u procesu pristupanja Uniji, a ne oznaka za geografski ili kulturno homogenu cjelinu. „Mislim da oni [Francuzi] čak ni ne znaju šta znači Balkan,“ dodaje uz dozu ironije.

Lazar dijeli takav utisak, smatrajući da je znanje Francuza o regionu i dalje površno. „Francuzi možda znaju za Balkan i ponešto o ratovima 90-ih, ali uglavnom se na tome sve završava. Mnogi nijesu dovoljno upoznati ni sa političkom i ekonomskom situacijom u tim državama, niti sa njihovim bogatim kulturnim nasljeđem i izuzetnim prirodnim ljepotama,“ navodi on.

Za Leoni bi upravo moguće pristupanje Crne Gore moglo doprinijeti smanjenju te distance. Smatra da bi članstvo podstaklo razmjenu i probudilo veće interesovanje za zemlju koja je francuskoj javnosti još uvijek u velikoj mjeri nepoznata. „To bi moglo podstaći ljude da otkriju Crnu Goru, da u njoj rade, pokrenu biznise, razvijaju trgovinske i ekonomske veze sa tom zemljom […]“, ističe ona. Iz te perspektive, proširenje nije samo diplomatski proces - ono predstavlja i priliku za približavanje društava koja se i danas međusobno nedovoljno poznaju. „Mislim da bi u Francuskoj trebalo razviti više komunikacionih kanala koji bi približili ove lijepe zemlje i pokazali zašto ih vrijedi upoznati “, zaključuje ona.

Strahovi u vezi sa proširenjem EU i dalje postoje

Šarlot je doktorandkinja francuske i komparativne književnosti. Raspravama o proširenju EU pristupa iz perspektive oblikovane akademskim istraživanjem, ali i ličnom radoznalošću o tome kako se o tim pitanjima govori ili ne govori u javnom prostoru njene zemlje.

Prisjeća se da je za činjenicu da je Crna Gora najnaprednija kandidatkinja za članstvo u EU saznala u vrlo specifičnom trenutku - kada su evropskom javnom debatom dominirale rasprave o Ukrajini nakon ruske invazije u februaru 2022. godine. „Da budemo iskreni, jedino što sam o Crnoj Gori znala prije nego što sam prije nekoliko mjeseci počela da istražujem ovu temu bili su navodi o problemima u oblasti slobode medija,“ odgovara na pitanje šta je tada znala o Crnoj Gori.

Šarlot se osvrće i na bojazni koje prate rasprave o proširenju. Prema njenom mišljenju, dio francuske javnosti i dalje povezuje pristupanje novih država članica sa ekonomskim i socijalnim rizicima. „Mislim da mnogi proširenje povezuju sa dolaskom jeftinije radne snage ili sa dodatnim troškovima za države članice“, kaže ona. Takve percepcije, smatra Šarlot, dio su šireg skupa ukorijenjenih stereotipa o proširenju Evropske unije prema istočnoj Evropi, koji se često svode na pojednostavljene i strahom obojene predstave, poput onih koje se odnose na vozače kamiona. U Francuskoj je najpoznatiji primjer izraz „poljski vodoinstalater“, koji je tokom kampanje za referendum o Ustavu Evropske unije 2005. godine popularizovao Filip de Vilije, tadašnji francuski poslanik u Evropskom parlamentu.

Ipak, Šarlot se ne protivi pristupanju novih država članica. Naprotiv, smatra da bi proširenje moglo doprinijeti jačanju stabilnosti evropskog kontinenta, pod uslovom da ga prati stvarno produbljivanje političke integracije Evropske unije. Po njenom mišljenju, dio postojećih rezervi mogao bi biti prevaziđen kroz kvalitetnije informisanje i edukaciju javnosti o državama koje pristupaju Uniji i stvarnim izazovima njihove integracije.

Za dio francuskih građana pravo pitanje je budućnost Evropske unije

Bernold Hazenknopf, profesor supramolekularne hemije i potpredsjednik Univerziteta Sorbona za evropska pitanja, evropsku politiku prati i kroz svoje profesionalne obaveze i kao evropski građanin, oslanjajući se na vodeće medije i akademske izvore informisanja. Bernolda poznajem već nekoliko godina, sarađivali smo u okviru evropske univerzitetske alijanse 4EU+, u kojoj je i danas aktivno angažovan. Znajući da pažljivo prati razvoj događaja u vezi sa pristupanjem Crne Gore, kao i imajući u vidu njegovo akademsko iskustvo i angažman na evropskim projektima, željela sam da čujem njegov pogled na ovo pitanje.

Za njega ključno pitanje nije da li Evropska unija treba da nastavi sa proširenjem, već kako taj proces može biti uspješno sproveden. „Moramo to uraditi bolje nego do sada. Moramo pripremiti Evropsku uniju za prijem novih država članica“, ocjenjuje on. Posebno smatra da bi proširenje primjene odlučivanja kvalifikovanom većinom pomoglo da se smanje institucionalne blokade koje proizlaze iz prava veta država članica. „Još uvijek nosim loše uspomene sa Samita u Nici, kada EU nije uspjela da se reformiše kako bi bila spremna za veći broj država članica“, kaže on.

Dalje objašnjava da Evropska unija mora postati više od zajedničkog tržišta i ojačati svoju političku i socijalnu dimenziju, podsjećajući da je nastala kao istorijski projekat pomirenja i stabilizacije između nekadašnjih protivnika. „Osnivanje EU doprinijelo je uspostavljanju mira između naroda koji su jedni druge smatrali vjekovnim neprijateljima“, konstatuje, prije svega misleći na francusko-njemačko pomirenje, a zatim i na novije procese približavanja u srednjoj Evropi, naročito između Njemačke i Poljske, iako se te dinamike i dalje različito doživljavaju u zavisnosti od političkog konteksta.

Upravo tu mirovnu ulogu, prema njegovom mišljenju, proširenje može nastaviti da igra i danas na Zapadnom Balkanu, gdje gdje istorijske, etničke i vjerske podjele još uvijek nijesu u potpunosti prevaziđene. Zato proširenje nije samo ekonomsko ili institucionalno pitanje, već prije svega politički projekat – način da se prostor obilježen podjelama pretvori u zajednicu saradnje.

„Živimo u vremenu višestrukih kriza koje prevazilaze okvire nacionalnih država. Zato imamo svaki interes da uklonimo prepreke efikasnoj saradnji među susjedima“, insistira on, dodatno proširujući svoju argumentaciju. Zbog toga se proširenje više ne može posmatrati isključivo kroz kriterijume iz prošlosti. „Ekonomski, socijalni i ekološki argumenti dugo su oblikovali ovu debatu, ali danas je pitanje evropske bezbjednosti postalo ključno. Moramo djelovati brzo, jer spoljne sile nastoje da iskoriste unutrašnje tenzije kako bi oslabile Evropsku uniju,“ pojašnjava on.

„Posjetio sam Crnu Goru dva puta i uvjerio se u njenu posvećenost Evropskom prostoru visokog obrazovanja. Ona usvaja pravila i formalne okvire,“ podijelio je Bernold Hazenknopf i svoja iskustva iz Crne Gore. Istovremeno, primjećuje i određeni zamor zbog dugotrajnosti pristupnog procesa. Neki od njegovih sagovornika iz Crne Gore izrazili su frustraciju zbog dugog čekanja, dok se kod drugih, kako navodi, može primijetiti veća otvorenost prema uticaju spoljnih aktera, poput Kine…

Uprkos kritikama, Evropska unija i dalje privlačna

Za 25-godišnju Žilijet, studentkinju master studija iz oblasti poslovnog menadžmenta i administracije, činjenica da nove države i dalje žele da pristupe Evropskoj uniji dovoljno govori sama za sebe. Iako se EU često predstavlja kao institucija u krizi ili u opadanju, ona i dalje snažno privlači zemlje iz svog susjedstva.

Tokom svojih studija istorije i geografije, Žilijet je redovno pratila vijesti o Evropskoj uniji. Ipak, priznaje da je posljednjih godina izgubila tu naviku. “Da mi nijeste pomenuli posjetu Emanuela Makrona Crnoj Gori, vjerovatno uopšte ne bih znala za nju!“, navodi ona.

Takva slaba vidljivost u kontrastu je sa konkretnim koristima koje je Evropska unija donijela mnogim građanima. Kao primjer spontano navodi vlastito iskustvo u okviru programa Erasmus, zahvaljujući kojem je studirala u Ujedinjenom Kraljevstvu i Njemačkoj. „Evropska unija mi je mnogo pružila kroz program Erasmus i o njemu ću uvijek govoriti pozitivno,“ ukazuje ona.

Po njenom mišljenju, proširenje bi, prije svega, trebalo posmatrati kroz prizmu razmjene -studentske mobilnosti, akademske saradnje, profesionalne mobilnosti, ekonomskog razvoja i razmjene znanja.

Šire gledano, Žilijet primjećuje da se francuska javna debata u velikoj mjeri fokusira na kritiku Evropske unije, dok se rijetko govori o njenoj privlačnosti. „Ovu ostarjelu EU svi kritikuju i osporavaju, ali na kraju se postavlja pitanje - zašto još uvijek postoje države koje žele da joj pristupe?“, konstatuje ona. Kao primjere navodi Bregzit, ranije rasprave o mogućem „Frexitu“ tokom izbora za Evropski parlament 2024. godine, kao i evroskeptičnu retoriku koja je redovno prisutna u francuskom političkom i medijskom prostoru. „Imam utisak da se više gotovo i ne govori o tome zašto je Evropska unija korisna i zbog čega i dalje uspijeva da okuplja ljude i privlači nove članice“, konstatuje ona.

Njeno svjedočenje, u konačnom, poziva na drugačiji pogled na proširenje: umjesto da se rasprava vodi isključivo o tome šta bi EU mogla izgubiti prijemom novih država članica, možda bi trebalo postaviti i pitanje šta je to što ovaj politički projekat i dalje čini dovoljno “privlačnim” da podstiče nove zemlje da traže članstvo.

Jaz koji tek treba premostiti

Na kraju ovog istraživanja, ne ostaje mi utisak da je francuska javnost pretežno protiv proširenja Evropske unije. Naprotiv, stiče se utisak da je riječ o javnosti koja još uvijek nedovoljno poznaje Zapadni Balkan, rijetko raspravlja o njegovoj evropskoj budućnosti i čije su dileme uglavnom usmjerene na uslove pod kojima bi proširenje trebalo da se odvija.

Ipak, taj proces je stvaran. Već godinama države poput Crne Gore, Albanije, Sjeverne Makedonije i Moldavije prilagođavaju svoje zakonodavstvo, reformišu institucije i postepeno usklađuju svoje politike sa pravnom tekovinom EU. Vlade se mijenjaju, političke većine dolaze i odlaze, a nacionalne strategije oblikuju se oko evropskog cilja. Na Zapadnom Balkanu proces pristupanja EU čini važan dio svakodnevne političke debate. U Francuskoj, nasuprot tome, proširenje kao da postaje tema tek povremeno, najčešće kada izazove zabrinutost ili otpor.

Izazov u godinama koje dolaze neće biti samo da se Crna Gora - ili bilo koja druga država kandidatkinja - pripremi za članstvo u EU. Podjednako je važno pripremiti i građanstvo država članica da bolje razumiju zemlje koje žele da im se pridruže. Iako nijedan od sagovornika sa kojima sam razgovarala nije bio izričito protiv pristupanja Crne Gore Evropskoj uniji, njihovi stavovi o proširenju često su bili oblikovani ograničenim informacijama o državama kandidatkinjama i stvarnom toku pristupnih pregovora.

Ovu analizu želim da zaključim riječima Šarlot, koje odražavaju oprezni optimizam: „Mislim da u Francuskoj ima mnogo ljudi koji su naklonjeni evropskoj ideji, koji cijene EU i koji bi s entuzijazmom podržali njeno proširenje kada bi bili upoznati sa napretkom koji je Crna Gora ostvarila na putu evropskih integracija.“

Autorka je studentkinja master studija Centralnoevropskih studija na Univerzitetu Sorbona u Parizu i međunarodna stažistkinja u Centru za građansko obrazovanje (CGO).

Mišljenja objavljena u tekstovima autora nisu nužno i stavovi redakcije „Dana"