Antikomunistička represija u Kraljevini Jugoslaviji i okupiranoj Srbiji (4): Surovo postupao prema uhapšenima

​Metode policijskog rada primjenjivane tokom okupacije u najvećem dijelu već su bile oformljene i oprobane u međuratnom periodu, a čak su i glavni protagonisti – policijski rukovodioci i istaknuti agenti – bili isti.

U trenucima promjene strategije političkog djelovanja KPJ, tokom druge polovine tridesetih godina, na čelu antikomunističkog odsjeka beogradske policije nalazio se Svetozar Vujković. On je bio čovjek skromnog porijekla i ograničenih mogućnosti, koji se kroz policijsku hijerarhiju probijao zahvaljujući poslušnosti prema pretpostavljenima i surovosti prema uhapšenima. Prema sopstvenom priznanju, Vujkoviću "škola nije išla", pa je završio samo nižu gimnaziju i šloserski zanat. U policiju je stupio 1924. godine, kada je postao agent Uprave grada Beograda, da bi tokom prve polovine tridesetih radio u Antikomunističkom odsjeku Odjeljenja opšte policije. U tom periodu istakao se kao jedan od sposobnijih isljednika, a bile su mu povjerene i dužnosti arhivara Odjeljenja opšte policije kao i učešća u pratnji članova dvora i drugih važnih ličnosti.

Antikomunistička represija u Kraljevini Jugoslaviji i okupiranoj Srbiji (3): Nova strategija Komunističke partije

Vujkoviću je uspjelo da stekne povjerenje pretpostavljenih i da velikom brzinom napreduje u policijskoj karijeri. Krajem 1935. postavljen je za šefa (Četvrtog) Antikomunističkog odsjeka Odjeljenja opšte policije, i narednih pet godina praktično je rukovodio cjelokupnim antikomunističkim aktivnostima policije. Takve okolnosti, kao i vrijeme provedeno na mjestu upravnika Banjičkog logora, stvorile su uslove da ličnost Svetozara Vujkovića u potpunosti izađe na vidjelo. Ta slika nije bila impresivna: usljed nedostatka formalnog obrazovanja njegove organizacione sposobnosti bile su prilično skromne i pokazao se kao znatno efikasniji izvršilac tuđih naloga nego rukovodilac. Takođe, na svjetlost dana izašla je njegova nasilna priroda, izražena sujeta i nagomilane lične frustracije.

I upućeni savremenici i naučna istoriografija na sličan način su ocijenili Vujkovićevo upravljanje pomenutim odsjekom. Entuzijazma, zalaganja, beskompromisnosti i energije svakako mu nije manjkalo. On je, kao bivši (razočarani) pripadnik radničke klase i omladinske komunističke organizacije, imao poseban odnos prema komunizmu i Partiji. U njemu je bilo mnogo ličnog i emotivnog, pa je rad na suzbijanju komunizma često prevazilazio granice profesionalne dužnosti i poprimao obrise privatnog rata. Dijelom usljed takvog pristupa, a dijelom iz frustracije zbog nemogućnosti da pronađe bolje i efikasnije sredstvo za dobijanje informacija od uhapšenih komunista, nasilje i fizička tortura nad uhapšenima postali su glavno obilježje Vujkovićevog rada na čelu Antikomunističkog odsjeka. Tome je doprinijela i činjenica da se u radu veoma često oslanjao na Branu Božića i Stevana Šterića, policijske agente sa kojima je dijelio nedostatak formalnog obrazovanja i skromno porijeklo, i koji su ga učvršćivali u uvjerenju da postupa ispravno.

Dobijanje, tj. u velikom broju slučajeva – iznuđivanje – priznanja okrivljenog uhapšenika bila je polazna osnova, kako za osuđujuću presudu u datom slučaju, tako i za efikasnije isleđivanje drugih uhapšenih lica čiji je partijski rad imao dodirne tačke sa okrivljenim. Zahvaljujući dobroj saradnji koju je 4. odsjek imao sa tužilaštvom Suda za zaštitu države mogao je računati, u najvećem broju slučajeva, na produženje mjere pritvora koja se izricala uhapšenim komunistima, i koja je mogla trajati i do 30 dana.

PRIREDIO: MILADIN VELjKOVIĆ

(NASTAVIĆE SE)