Carigradske godine Jovana Ristića (5): Najvažniji ispit u dotadašnjoj Ristićevoj karijeri

Na narednim sjednicama Kanličke konferencije glavnu riječ su vodili Bulver i Mutje. U projektima koje su iznosili bilo je nekoliko pitanja oko kojih su se posebno vodile žučne rasprave. Rušenje barikada koje su podigli Srbi, učešće srpskog predstavnika u mješovitoj komisiji koja je trebalo da utvrdi novi rejon tvrđave, te pitanje obeštećenja muslimanima i rušenje određenog broja srpskih kuća radi proširenja rejona tvrđave bila su pitanja oko kojih su se lomila diplomatska koplja. Usled velikog pritiska francuska i ruska strana bile su prinuđene na popuštanje, te su ova pitanja riješena na srpsku štetu. Pitanje, koje je bilo posebna tačka sporenja, bio je predlog koji se ticao ograničenja broja narodne vojske na 12.000. Ristić je sa posebnom pažnjom pratio njegov razvoj. Garašaninu je pisao da je reduciranje vojske jedina tačka koja Srbiju može uvući u rat. S obzirom na to da nijedna strana nije popuštala, na kraju se došlo do odluke da Porta i srpska vlada u direktnim pregovorima dođu do rješenja o brojnosti narodne vojske.

dr danijel radović

privatna arhiva

Završni tekst protokola Kanličke konferencije od strane ambasadora velikih sila potpisan je 8. septembra 1862. godine. Sulatan Abdulazis I i Porta prihvatili su rješenje, uz obavezu da protokol u formi fermana pošalju srpskom vladaru. Bio je napisan u dvanaest tačaka. Kanlički protokol predviđao je iseljenje muslimana iz Srbije, pravo koje je bilo predviđeno još hatišerifima iz 1830. i 1833. godine. Ono je uključivalo i tursko stanovništvo koje je živjelo u Beogradu, ali ne i turske posade iz četiri utvrđenja – Beograd, Šabac, Smederevo i Kladovo. Utvrđenja Soko i Užice trebalo je porušiti. Dalje je predviđena isplata odštete muslimanskom stanovništvu, te rušenje kuća u Beogradu radi proširenja rejona tvrđave, raspuštanje vojnih jedinica koje su činili stranci, kao i da broj pripadnika narodne vojske nije smio da bude veći od nužnog za očuvanje unutrašnjeg stanja u zemlji. Za izvršenje protokola bilo je predočeno formiranje jedne vojne i dvije civilne komisije. Uz protokol, zapovjednik beogradske tvrđave dobio je posebno uputstvo, koje je trebalo da predstavlja garanciju da neće doći do ponovnog bombardovanja Beograda, osim u slučaju direktnog napada na tvrđavu.

Carigradske godine Jovana Ristića (4): Podjela među garantnim silama

Knez Mihailo je bio veoma nezadovoljan ishodom Kanličke konferencije. Smatrao je da njene odluke, ne samo da nijesu sankcionisale narušavanje međunarodnih ugovora, već da su nagradile tursku stranu proširenjem tvrđave i plaćanjem odštete. Dolazak Bulvera u Beograd, koji je imao za cilj da privoli srpskog kneza da prihvati rezultat konferencije, kao i savjeti Rusije u istom smjeru, primoralo je kneza na popuštanje. Vanredno stanje u Srbiji je ukinuto je 6. oktobra 1862, kada je i uručen carski ferman knezu Mihailu. Tom prilikom u proglasu srpskom narodu, knez nije krio da odluke garantnih sila, iako su donijela ranija "neostvarena prava" i "nove dobitke", nijesu odgovarale njegovim očekivanjima i željama, te da njihovo ispunjenje ostavlja za kasnije.

Kanlidža je bila najvažniji ispit u Ristićevoj dotadašnjoj diplomatskoj i političkoj karijeri. Vrata sjednica konferencije bila su mu, slično kao docnije na kongresu u Berlinu 1878. godine, zatvorena. To ne znači da nije bio do najsitnijeg detalja upućen u njen rad. Od svih ambasadora, prirodno, najviše je dolazio u kontakt sa Lobanovim i Mutjeom. Međutim, primjedbe koje je Ristić upućivao francuskom predstavniku na njegov predlog projekta jasno pokazuju da komunikacija između njih nije uvijek bila na najvišem nivou.

PRIREDIO: MILADIN VELjKOVIĆ

(NASTAVIĆE SE)