Carigradske godine Jovana Ristića (8): Osmišljavao posjetu kneza Mihaila Carigradu

Kneževine Vlaška i Moldavija ujedinjene su 1859. godine pod knezom Kuzom. One su u svom pravno-političkom položaju bile slične kneževini Srbiji, što je Ristiću dodatno nalagalo da prati razvoj rumunskog pitanja. Posjeta kneza Kuze 1864. godine Carigradu dovela je Srbiju u nelagodnu diplomatsku poziciju. Rumunski knez je tom prilikom od Porte izvojevao pravo za svoju državu da se samostalno konstituiše, te da donosi zakone vezane za unutrašnje uređenje. To je u mnogome poremetilo dotadašnje dobre odnose Srbije i Rumunije. Posjeta kneza jedne vazalne države tumačena kao izraz lojalnosti sultanu, u očima Porte i pojedinih predstavnika velikih sila, podrazumijevala je pitanja o posjeti drugog – kneza Mihaila, što je dodatno otežavalo Ristićev položaj. Značajno je da je posjeta kneza Kuze, kao i njegovog nasljednika Karla Hoencolerna 1866, po pitanju forme, bakšiša, posjeta, smještaja, srpskom diplomatskom predstavniku u Carigradu poslužila za osmišljavanje i planiranje posjete kneza Mihaila Carigradu 1867. godine.

U osnovnom cilju spoljne politike kneza Mihaila, koji je podrazumijevao rat protiv Osmanskog carstva, te ujedinjenje i oslobođenje srpskog, ali i ostalih hrišćanskih naroda u evropskoj Turskoj, važan činilac trebalo je da predstavljaju balkanske države. Zamišljeno je da okosnicu Balkanskog saveza čine Srbija, Crna Gora i Grčka. Osnovu za pregovore sa Helenskom kraljevinom postavio je Ilija Garašanin u memoaru "Dogovor sa Grcima", koji predstavlja uputstvo specijalnom izaslaniku koji bi bio poslat u Atinu radi pregovara o savezu. Garašanin je spis predao knezu Mihailu marta 1861. godine. Upravo se Garašanin sastao aprila iste godine u Carigradu sa Markom Renijerisom, tamošnjim grčkim diplomatskim predstavnikom. U nacrtu srpsko-grčke konvencije iz juna 1861. godine po velikom broju pitanja vladala je potpuna saglasnost. Tačke spora bila su pitanja Bugarske i Makedonije. Ova konvencija predstavljala je osnovu za sve dalje srpsko-grčke pregovore.

Carigradske godine Jovana Ristića (7): Bez diplomatskog imuniteta, sa šifrovanom prepiskom

Jovan Ristić se na samom početku svog mandata u Carigradu susrio sa Renijerisom, koji ga je "najnestrpljivije očekivao" radi nastavka pregovora. Međutim, do ratifikacije konvencije nije došlo. Pritisak zbog odluka Preobraženske skupštine, smjena vlade u Beogradu, savjeti Rusije knezu Mihailu da se ne čine ishitreni potezi, uopšte sumnja Porte, dovelo je do toga da srpska strana ne stavi završni pečat na konvenciju. Na Ristiću je bilo da grčkoj strani saopšti "rđavu impresiju od odgovora, koi se graniči sa odbijanjem". Dalji pregovori između Ristića i Renijerisa doveli su do rezultata da je priznat obavezni karakter nepotpisanog ugovora. Nastavak daljeg dijaloga zaustavljen je zbog Nauplijske pobune u Grčkoj 1862. i smjene na grčkom prestolu, gdje je Otona zamijenio kralj Đorđe.

Položaj srpskog zastupnika u Carigradu omogućio je Ristiću da bude u konstantnoj komunikaciji sa grčkim predstavnicima, bilo da se radi o onim zvaničnim – poput grčkog predstavnika u Carigradu, ili nezvaničnim – pojedinim heteristima iz unutrašnjosti Osmanskog carstva. Vremenom je preko tih veza uspio da otvori kanale za komunikaciju sa nekim od vodećih grčkih političara, poput Kumundurosa, Bocarisa i Lombradosa. Samim tim, u stvaranju Balkanskog saveza, Ristić je po prirodi svog položaja imao važnu ulogu.

PRIREDIO: MILADIN VELjKOVIĆ

(NASTAVIĆE SE)