Majmun i ogledalo

Piše: Vladimir Vuletić

U našem društvu satira je veoma cijenjena, o čemu svjedoči i niz prestižnih nagrada koje se dodjeljuju satiričarima i aforističarima. S onu stranu satire, kao mračna strana mjeseca, caruje paskvila. To je zlonamjeran, klevetnički pisani uradak usmjeren na vrijeđanje i blaćenje neke konkretne ličnosti. Smatra se da je paskvila nastala u renesansnom Rimu, a koga zanima zanimljiv je i način kako je ta riječ ušla u upotrebu. U svakom slučaju, vremenom se proširila i postala naziv za anonimni spis koji ima cilj da nekoga ismije, javno uvrijedi ili okleveta, a da pritom ostane nekažnjen. Sličan paskvili je politički pamflet, koji se od nje razlikuje po tome je što potpisan i što se bavi i opštijim temama, a ne samo konkretnim pojedincem.

I satira i paskvila su korisna sredstva u političkoj borbi, ali dok satira tjera čitaoca na razmišljanje, osnovni cilj paskvile je diskreditacija oponenta lažima i klevetama. Dok satira bodri duh i pozitivna osjećanja, paskvila budi negativne emocije i odvratnost prema pojedincu koga opisuje. Satira ima literarnu vrijednost, paskvila je nema, ali može da ima otrovan uticaj i to ne samo na onoga na koga se odnosi, već i na čitavu zajednicu tako što radikalizuje javno mnjenje, a javni prostor pretvara u kaljugu u kojoj se umjesto argumenata koriste laži, intrige i klevete.

Uticaj na javno mnjenje nije mali jer pisci paskvila nisu beslovjesnici već najčešće inteligenti manipulatori. Jedan od najpoznatijih srednjovjekovnih pisaca paskvila bio je Pjetro Aretino, osrednji književnik, ali majstor ucjene i laskanja. Ostao je zabilježen jer su njegove paskvile uticale i na reputaciju uglednih porodica, pa čak i papa i vladara tog vremena. Istovremeno, u tom krugu su se nalazile i njegove mecene koje su ga angažovale kako bi blatio njihove konkurente i neprijatelje. I ostali uticajni pisci paskvila poticali su uglavnom iz redova siromašnih pisaca, razočaranih intelektualaca i nezadovoljnih insajdera svake vrste. Njihov ključni motiv, kao i danas, bio je novac kojim su ih darivale moćne plemićke porodice, ali nije svako kome je bio potreban novac bio u stanju da piše paskvile. Za to je potreban specifičan psihološki i socijalni profil.

Autori koji su se bavili istorijom paskvila ustanovili su, uglavnom na osnovu stila pisanja, određene opšte osobine paskvilista. Inteligencija je samo preduslov, koji tek kada je udružen sa cinizmom stvara paskvilni amalgam. Cinizam je po pravilu odgovor na razočaranja i udarce sudbine. U svakom ciniku skrivena je dobra, ali povrijeđena i nezadovoljna duša, koja se cinizmom brani od sveta ili ga koristi da s njim izravnava račune. Hteli bi bolji svijet u kojem oni zauzimaju mjesto pravednog sudije, ali se plaše borbe i novih povreda. Zato koriste intrige skrivajući se iza pseudonima ili na druge načine pokušavaju da zadaju udarac, a da izbjegnu kaznu i osudu. Obično udaraju iz potaje, nakon čega se povlače u sjenku. U njoj njeguju osjećaj više vrijednosti okruženi onima koje su uspjeli da uvjere u svoju superiornost. Rugajući se onima koji su iznad njih laskaju sebi da su vredniji od njih i da njihov neuspjeh nije posledica sopstvene manjkavosti već podlosti svijeta koji ih okružuje. Ukratko, paskvile im služe kao ventil za liječenje povrijeđene sujete.

Vladimir Vuletić

politika

Humor u paskvilama nije dobrodušan već sračunat da ismije i nanese bol. Uživanje u tuđoj sramoti predstavlja katarzu i bar kratkotrajno oslobađanje od stalnog osjećanja frustriranosti. To je razlog što paskvilisti po pravilu biraju intimne aspekte žrtvinog života za koje vjeruju da najviše bole i koje je teško ili nemoguće provjeriti. S obzirom na to da o tome ne znaju mnogo, kao i da im zluradost sputava maštu, a odsustvo empatije moć uživljavanja u tuđu situaciju, oni nerijetko projektuju svoja duševna stanja i sopstvene životne probleme pripisujući ih meti. Lični teret i muka opravdavaju njihov cinizam i zluradost. Ako su sami nepravedno kažnjeni smatraju da je pravedno da i oni druge kažnjavaju.

U našoj relativno skorašnjoj istoriji najpoznatija žrtva paskvila bio je Danilo Kiš. On je u intelektualnoj čaršiji najprije oklevetan da je plagijator, a zatim je uslijedila salva paskvila. Zanimljivo je da je taj slučaj danas zapamćen po njegovom odgovoru kritičarima. U polemičkoj knjizi "Čas anatomije", objavljenoj 1978. godine, on je pokazao na koji način se može braniti od pakosnih i zlonamjernih komentara. Pokazao je da je kompleks niže vrijednosti bio stvarni motiv onih koji su se navodno brinuli za književnu čistotu i moral i da zavist i netalentovanost, uramljene u određeni politički okvir ne mogu poroditi ništa više do paskvila čaršijskih klevetnika. Drugi značajan politički pamflet koji je po svemu imao odliku paskvile bila je takozvana humoreska "Vojko i Savle", objavljena 1987. godine. Njen odjek je bio velik jer je, prije svega, zahvaljujući političkom trenutku, poslužila kao instrument za unutarpartijski politički obračun u Savezu komunista Srbije.

Nakon toga, paskvile su, posebno u demokratsko doba, postale uobičajen način političke borbe. Pojavom internet portala i društvenih mreža one su evoluirale i demokratizovane, pa su ih sve više pisali i manje inteligentni spisatelji na račun manje bitnih meta. Razlog njihove popularnosti je što publika traži paskvile. Prosječan čitalac paskvila ima sličan profil kao i paskvilista. Zadovoljstvo nalazi u tome što su ugledni ljudi izloženi ismijevanju i javnoj sramoti, pa to daje osjećaj sopstvene moralne superiornosti. U tom smislu svi smo pomalo ljubitelji paskvila, koje nisu ništa drugo nego pisani tračevi. Kao i tračevi, paskvile imaju i "dobru" stranu, jer jačaju društvenu koheziju povezujući ljude kroz komentarisanje intriga i osudom navodnih moralnih defekata. U tom smislu, potpuno je nebitno koliko istine ima u tračevima, jer ne traže dubinsko promišljanje već se publika zadovoljava pitko ispričanim ili napisanim tračem. Zato je važno paskvile ne doživljavati lično.

Novi novi svjetski poredak

Uprkos prizemnosti, paskvile su Kiša otjerale u Pariz, a Milošević je stekao moralnu prednost nad Stambolićem. Danas, međutim, paskvile nemaju takav uticaj. Pojela ga je inflacija paskvila. Štaviše, mogu, kao u Stambolićevom slučaju, imati i kontraefekat. U svetu anonimnosti one pojedince izdvajaju iz mase. Kome nije posvećena nijedna paskvila znači da taj nije ni vrijedan pomena, niti ima ugled koji treba srozati. Ukratko, paskvile su izgubile svoj nekadašnji značaj i lucidnost. Zato što hitnije treba ustanoviti nagradu za paskvilu godine. Prirodno bi bilo da je žirira neki već etablirani list ili portal koji redovno ili povremeno objavljuje paskvile. S obzirom na veliki broj paskvila, mogle bi se odmah ustanoviti i dvije nagrade. Bar jedna bi trebalo da se zove "Majmun i ogledalo", kao omaž Čika Jovi i njegovom sjajnom prepjevu Krilovljeve basne u kojoj je sadržana ideja vodilja svake paskvile: "Naš'o majmun stari ogledalo neko, pa vidjevši sebe, ozbiljno je rek'o"…

politika.rs

(Autor je profesor Filozofskog fakulteta u Beogradu)

Mišljenja objavljena u tekstovima autora nisu nužno i stavovi redakcije „Dana"