Crveni karton

Piše: Nikola Banićević

Dok su se lideri okupljali u londonskoj rezidenciji Bakingemske palate povodom obilježavanja 70 godina Alijanse, kamere su, gotovo slučajno, zabilježile grupu državnika okupljenih u opuštenom razgovoru. Emanuel Makron, Boris Džonson, Džustin Trudo i Mark Rute razmjenjivali su utiske o upravo završenim sastancima, uz osmijehe i poneki ironičan komentar na račun Donalda Trampa i njegovih dugih, nepredvidivih nastupa pred medijima. Bio je to mnogo više od diplomatskog gafa. Bila je to scena koja je, poput filmskog kadra, najavila kraj jedne epohe u transatlantskim odnosima. Ono što su kamere zabilježile u svega nekoliko sekundi odražavalo je mnogo dublji proces – početak kraja evroatlantskih odnosa.

Tri decenije nakon raspada SSSR-a, evropska bezbjednost počivala je na gotovo neupitnoj pretpostavci da će SAD ostati njen glavni i trajni garant. Evropske države gradile su zajedničko tržište, razvijale socijalne politike i produbljivale integracije, dok je najveći dio strateške vojne odgovornosti ostajao na Vašingtonu. Takav model dugo je funkcionisao jer nije postojao ozbiljan razlog da bude doveden u pitanje. Danas je situacija bitno drugačija. Upravo zbog toga, Ankara predstavlja mnogo više od još jednog NATO samita. Ona simbolizuje početak nove faze razvoja Alijanse u kojoj evropski saveznici prihvataju da bezbjednost kontinenta više ne može počivati gotovo isključivo na američkim vojnim kapacitetima. Najvidljiviji izraz te promjene jeste povećanje evropskih izdvajanja za odbranu. Često se ova odluka predstavlja kao odgovor na višegodišnje zahtjeve Vašingtona da evropske članice izdvajaju više za sopstvenu bezbjednost. Međutim, takvo tumačenje objašnjava samo dio slike. Evropske države danas ulažu više zato što su postale svjesne da se bezbjednosno okruženje nepovratno promijenilo. Razvoj odbrambene industrije, povećanje proizvodnje vojne opreme, jačanje protivvazdušne odbrane, ulaganja u sajber bezbjednost i otpornost na hibridne prijetnje nijesu samo ispunjavanje savezničkih obaveza. Sve to predstavlja ulaganje u sopstvenu bezbjednost u vremenu kada se prijetnje razvijaju brže nego što međunarodne institucije uspijevaju da im se prilagode. Ovakva dinamika istovremeno otvara pitanje koje već godinama izaziva brojne polemike. Da li EU konačno postaje ozbiljan bezbjednosni akter,ili će, pak, i dalje ostati zavisna od američke vojne moći?

Nikola Banićević

privatna arhiva

Koncept evropske strateške autonomije dugo je bio predmet različitih tumačenja. Za jedne je predstavljao neophodan korak ka većoj samostalnosti Evrope, dok su drugi u njemu vidjeli potencijalnu prijetnju jedinstvu NATO-a. Ankara pokazuje da ova dilema više nije toliko izražena. Sve je izvjesnije da evropska strateška autonomija neće biti alternativa NATO-u, već njegov važan oslonac. Programi poput Readiness 2030, razvoj zajedničke evropske odbrambene industrije i povećanje proizvodnih kapaciteta jasno pokazuju da EU nastoji da izgradi snažniji evropski stub unutar Alijanse, a ne bez nje. Drugim riječima, cilj više nije zamjena američkog liderstva, već stvaranje partnerstva u kojem Evropa može preuzeti znatno veći dio odgovornosti. To predstavlja možda i najvažniji zaključak samita u Ankari. NATO ne ulazi u period slabljenja transatlantskih odnosa, već u fazu njihove redefinicije. Možda najveća vrijednost samita u Ankari nije nijedna pojedinačna odluka koja je usvojena, već činjenica da je on jasno pokazao pravac u kojem se kreće savremena transatlantska zajednica. Evropska bezbjednost više neće biti rezultat jednostrane američke zaštite, niti će evropska strateška autonomija značiti udaljavanje od Vašingtona. Naprotiv, budućnost NATO-a vjerovatno će počivati na snažnijoj, odgovornijoj i ravnopravnijoj Evropi, sposobnoj da zajedno sa SAD odgovori na izazove koji će obilježiti naredne decenije.

Upravo zbog toga Ankara neće ostati upamćena samo kao mjesto održavanja jednog samita. Mogla bi ostati zabilježena kao trenutak u kojem je postalo jasno da se ne mijenja samo NATO, već i sama filozofija transatlantskog partnerstva. A kada se mijenja filozofija savezništva, mijenja se i bezbjednosna arhitektura svijeta.

(Autor je doktor političkih nauka, predavač na UDG)

Mišljenja objavljena u tekstovima autora nisu nužno i stavovi redakcije „Dana"