Prema Hiperboreji

Piše: mr Stevan Gajević

Kod Grka Hiperboreja nije bila samo daleka zemlja, nego slika savršenog poretka: mjesto gdje priroda nije neprijatelj čovjeka, gdje narod živi u skladu, gdje vrijeme teče drugačije, a život nije stalna borba za opstanak.

Svaka epoha ima svoju Hiperboreju, a savremeni čovjek je traži u političkim projektima, ideologijama, obećanjima, integracijama i velikim riječima.

Srpski arheolog Miloje Vasić, istražujući Vinču, išao je dalje od uskog arheološkog opisa nalaza. On je u Vinči, u "Dunavskoj civilizaciji", vidio tragove velikog kulturnog i duhovnog svijeta, svijeta bez rata i u harmoniji sa prirodom, a u pojedinim tumačenjima povezivao je vinčanski prostor sa starim grčkim predstavama o Hiperborejcima. Istini za volju, Vinčanska kultura imala je neke atribute mitskog besklasnog društva: poznavanje obrade metala duboko u neolitu, naselja, simboliku, zanate i odsustvo jasnih tragova nasilja.

Ova teza ne uzima kao konačan arheološki dokaz, niti je to tema ovog eseja. Za ovu temu neuporedivo je važnije da postojanje takve civilizacije, sa centrom na prostoru današnjeg Beograda i Balkana, ruši jednu duboku i štetnu predstavu – da smo mi samo periferija Evrope.

Ako je Vinča jedan od najstarijih kulturnih slojeva Evrope, ako je Podunavlje prostor velikih praistorijskih naselja, simbolike, razmjene i obrade metala, onda Balkan nije predvorje evropske civilizacije, nego jedan od njenih najstarijih temelja. Prema tome, Evropa ne počinje u Briselu, evropski identitet se ne dobija na šalteru i civilizacija se ne stiče danom pristupanja nekoj organizaciji.

Narodi koji žive na prostoru vrlo starih evropskih slojeva danas često govore o Evropi kao da tek treba da budu primljeni u civilizaciju. Kao da nam je potrebno spoljašnje priznanje da bismo postali ono što već istorijski jesmo. Kao da ćemo tek ulaskom u Evropsku uniju postati Evropljani, iako su naši prostori vjekovima bili raskrsnica antičkog, vizantijskog, slovenskog, mediteranskog, hrišćanskog, orijentalnog i srednjoevropskog svijeta.

Stevan Gajević

Dan

U tom smislu volim da kažem da smo mi prvi Evropljani, ali i posljednji ukoliko tako nešto pitate nekoga u Briselu.

Ne možemo olako ili gotovo nikako podvući znak jednakosti između Evrope i Evropske unije. Evropa je kontinent dugog trajanja, jedini kontinent koji su njegovi narodi oblikovali kroz vjekove.

Evropska unija je novija politička tvorevina, nastala iz potrebe za mirom, tržištem i institucionalnim povezivanjem, u osnovi EU je tržište i ekonomija, a u poslednje vrijeme geopolitičke aspiracije, ali ona nije isto što i Evropa u njenom istorijom, kulturom i duhovnim značenjem.

Problem nastaje kada se Evropska unija predstavlja kao jedini legitimni izraz Evrope, kao da izvan njenih procedura nema evropskog identiteta. Tada se bogata evropska samosvijest, satkana od naroda, predanja, jezika, različitosti i istorijskih iskustava, svodi na model unitarne potrošačke države: građanin postaje potrošač, kultura postaje dekor, a istorija smetnja novom administrativnom poretku. Zato pitanje nije da li treba biti protiv evropskog povezivanja, nego da li smijemo pristati da se Evropa kao civilizacija zamijeni Evropskom unijom kao tržišno-birokratskim projektom.

Savremeni crnogorski čovjek svoju Hiperboreju sve manje traži u predanju, kulturi tradiciji a sve više u Evropskoj uniji. U našem javnom govoru ona se ne prikazuje samo kao politički i ekonomski savez, već kao neka vrsta obećane zemlje, nama starijima poznate kao "zemlja Dembelija" – prostor lakog, sigurnog i udobnog života, oslobođenog napora, odricanja i stvaranja.

U toj predstavi EU postaje zemlja reda, plata, institucija, fondova, i izobilja; mjesto na kojem će se, gotovo magijski, riješiti ono što sami decenijama nijesmo umjeli ili nijesmo htjeli da riješimo. Zato ulazak u Evropsku uniju u našem političkom narativu poprima skoro mitski metafizički karakter, kao neka vrsta prelaska iz istorije u srećnu budućnost.

Umjesto teškog pitanja šta moramo raditi na sebi, svojoj državi, ekonomiji, školi, porodici, nudi nam se lakša slika: dovoljno je stići "tamo" i život će konačno postati uređen.

To stanje nade i očekivanja dodatno podgrijavaju političari. Njima je lakše da Evropsku uniju predstave kao vrata iza kojih nas čeka uređen i bogat život, nego da građanima objasne da taj život ima svoju cijenu: rad, disciplinu, proizvodnju, odgovornost, štednju, jake institucije i promjenu navika. Zato se u našem javnom govoru Evropska unija često ne prikazuje kao težak proces prilagođavanja pravilima, konkurenciji i obavezama, već kao mitski prostor spasenja. Kao da će budžet sam postati stabilan, zarade same porasti, mladi sami ostati, institucije same proraditi, a novac sam pronaći put do naših opština, plata i domaćinstava.

Dublji teorijski okvir ovakvog duha može se tražiti i u nasljeđu kulturne revolucije 1968. godine, koja je pod parolama slobode često otvorila pobunu protiv autoriteta, hijerarhije, discipline, profesora, oca, rada i naslijeđenog poretka. Od tada se u evropskom čovjeku sve snažnije razvija san o pravu bez dužnosti, slobodi bez odgovornosti i jednakosti bez zasluge. Kada se taj duh spusti na malu i ekonomski ranjivu zemlju, dobija se naša lokalna verzija iste zablude: očekivanje da se istorija, realno siromaštvo i nerad mogu prevazići pristupanjem velikom sistemu, a ne obnovom sopstvene radne i moralne snage.

U takvom javnom narativu gotovo da nema Evrope kao civilizacije. Pravi evropljani se pominju rijetko, a gotovo nikako njene kulturne različitosti, narodi, jezici, univerziteti, Tako zamišljena Evropska unija postaje nova Hiperboreja savremenog crnogorskog čovjeka – ne ona antička i apolonska, zemlja svjetlosti i višeg reda, nego administrativna i potrošačka zemlja obećanog komfora.

U takvoj predstavi savremeni čovjek, iscrpljen sopstvenom prazninom, ne traži više istinu, poredak i smisao u sebi, u predanju, radu i disciplini, nego u velikom spoljašnjem centru koji treba da ga preobrazi. On ne želi da se vrati sebi, nego da bude primljen negdje drugdje. Ne želi obnovu sopstvene kuće, nego preseljenje u tuđu uređenost.

Zato je evropski san u Crnoj Gori dvostruk. Sa jedne strane, on je razumljiv. Male zemlje traže stabilnost, tržište, sigurnost, pravila i veći prostor. Nije sporno da Evropska unija može donijeti važne institucionalne i ekonomske koristi. Ali sa druge strane, opasno je kada se politički savez pretvori u mit o izbavljenju. Jer narod koji svoju Hiperboreju traži samo izvan sebe lako zaboravi da nijedna zemlja izobilja ne prima one koji nijesu spremni da rade, proizvode, uče, štede, planiraju i brane sopstveno dostojanstvo.

Evropska unija nije Hiperboreja. Ona nije mitska zemlja izobilja, nego složen politički, ekonomski i birokratski poredak, sa svojim interesima i krizama.

(Autor je ekonomista)

Mišljenja objavljena u tekstovima autora nisu nužno i stavovi redakcije „Dana"